Khi thu nhập dừng đột ngột, việc đầu tiên không phải là tìm cách xoay thật nhiều tiền, mà là biết chính xác mỗi tháng cần tối thiểu bao nhiêu để sống: tiền ăn, nhà, điện nước, đi lại, học của con, thuốc men đang dùng. Có con số đó, bạn tách được khoản phải giữ, khoản hoãn được, khoản cắt được, và đầu óc bớt hoảng vì lo mơ hồ.
Cái khó là lúc vừa gặp biến cố, nhìn vào tiền giống như nhìn vào chỗ đau, nên nhiều người né không xem, hoặc xem rồi hoảng mà quyết vội: vay nóng, bán đồ giá rẻ, dồn hết tiền vào một cơ hội gỡ lại. Bài này không bàn đầu tư hay quỹ dự phòng dài hạn. Nó chỉ đi qua cách tính con số tối thiểu trong một buổi tối, thứ tự giữ tiền, nguồn thu đúng quy định nên hỏi, lịch xem tiền mỗi tuần, cách nói với người trong nhà, và những quyết định tiền bạc nên hoãn khi chưa vững.
Vì sao nghĩ tới tiền là đầu óc tê đi
Tiền gắn với mái nhà, bữa ăn, việc học của con, nên khi thu nhập mất đi, cơ thể phản ứng như trước một mối nguy lớn. Nhiều người kể rằng cứ mở ứng dụng ngân hàng là tim đập nhanh, tay lạnh, rồi tắt đi không dám nhìn tiếp. Có người ngược lại, ngồi tính đi tính lại tới khuya mà không ra kết luận gì.
Lo mơ hồ là thứ mệt nhất. Khi chưa biết con số, đầu óc tự vẽ ra kịch bản tệ nhất: mất nhà, con phải nghỉ học, nợ chồng nợ. Một khi viết ra giấy, con số thật thường nặng nhưng có hình dạng, và thứ có hình dạng thì chia nhỏ ra lo được.
Lúc căng thẳng, người ta cũng dễ chọn lối ra nhanh nhất trước mắt, kể cả lối ra làm hại về sau. Đó là lý do có những quyết định nên được hoãn lại vài tuần, cho tới khi bạn đã ngủ được, ăn được và có người cùng xem lại. Không vội không có nghĩa là buông. Nó có nghĩa là làm theo thứ tự.
Một buổi tối tính con số tối thiểu
Chuẩn bị giấy bút, sao kê tài khoản hai, ba tháng gần nhất, hoá đơn điện nước, hợp đồng thuê nhà nếu có. Làm lần lượt:
- Ghi số tiền đang có thể dùng ngay: tiền mặt, tài khoản, khoản lương hay tiền thôi việc đã được xác nhận sẽ trả. Không tính tiền người khác hứa trả mà chưa chắc.
- Liệt kê khoản thiết yếu mỗi tháng: nhà ở, điện nước, ăn uống ở mức giản dị, đi lại tối thiểu, học phí và đồ dùng học tập của con, thuốc và tiền khám bệnh đang dùng đều, phí điện thoại.
- Liệt kê khoản nợ có kỳ hạn: khoản trả góp, thẻ tín dụng, nợ ngân hàng, kèm ngày đến hạn.
- Liệt kê khoản hoãn được: mua sắm đồ mới, sửa nhà chưa gấp, du lịch, quà cáp, gói dịch vụ trả hằng tháng, lớp học thêm chưa cần ngay.
- Cộng khoản thiết yếu: đó là con số tối thiểu mỗi tháng. Lấy số tiền đang có chia cho con số này để biết mình đứng được khoảng mấy tháng nếu không có thu nhập mới.
- Viết con số lên một tờ giấy riêng, để chỗ chỉ mình và người cùng lo tiền trong nhà thấy.
Kết quả có thể là hai tháng, có thể là sáu tháng. Dù là bao nhiêu, đó là khoảng thời gian để bạn sắp xếp, không phải đồng hồ đếm ngược đến thảm hoạ. Nếu con số ra rất ngắn, phần tiếp theo về thứ tự giữ tiền và nói chuyện với chủ nợ càng cần làm sớm.
Thứ tự giữ tiền khi không đủ cho mọi thứ
Khi tiền không đủ trả hết, thứ tự dưới đây giúp giữ những thứ khó lấy lại nhất. Đây là nguyên tắc chung, hoàn cảnh mỗi nhà cần tự cân.
| Ưu tiên | Khoản | Vì sao | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| 1 | Ăn uống, thuốc đang dùng, điện nước | Giữ sức và sức khoẻ để lo mọi việc khác | Mua theo danh sách, nấu ở nhà, hỏi bác sĩ nếu cần đổi lịch khám |
| 2 | Chỗ ở | Mất chỗ ở kéo theo rất nhiều xáo trộn | Nói sớm với chủ nhà nếu có thể chậm, đề xuất ngày cụ thể |
| 3 | Học của con, đi lại tối thiểu | Giữ nếp cho con và giữ khả năng đi làm, đi tìm việc | Hỏi nhà trường về việc đóng chậm hoặc chia đợt |
| 4 | Khoản nợ có kỳ hạn | Để lâu sinh phí phạt và căng thẳng | Liên hệ chủ nợ trước ngày đến hạn để xin giãn |
| 5 | Khoản hoãn được | Không ảnh hưởng tới nền sống | Tạm dừng, ghi lại để mở lại sau |
Thứ tự này không có nghĩa là bỏ mặc khoản nợ. Nó có nghĩa là nói chuyện với chủ nợ để xin thời gian, thay vì dùng tiền ăn, tiền nhà để trả cho đúng hạn rồi không còn gì sống.
Nguồn thu đúng quy định nên hỏi
Trước khi nghĩ tới bất cứ khoản vay nào, hãy hỏi những nguồn bạn có thể có quyền nhận. Mức hưởng và điều kiện do quy định hiện hành và cơ quan có thẩm quyền xác định:
- Trợ cấp thất nghiệp nếu đã đóng bảo hiểm thất nghiệp: hỏi trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn ở về hồ sơ và thời hạn nộp. Hạn nộp thường ngắn, nên hỏi sớm.
- Tiền lương, phép năm chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc nếu công ty còn nợ: hỏi phòng nhân sự bằng văn bản, giữ lại giấy tờ. Vướng mắc thì hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động.
- Bảo hiểm sức khoẻ, bảo hiểm tai nạn nếu biến cố là ốm đau, tai nạn: đọc lại hợp đồng, gọi hỏi bên bảo hiểm về giấy tờ cần.
- Hỗ trợ tại địa phương cho hộ khó khăn, người có hoàn cảnh đặc biệt: hỏi UBND xã, phường nơi cư trú.
- Thu nhập tạm từ việc làm thêm vừa sức, bán bớt đồ không dùng tới ở giá hợp lý, không vội bán rẻ đồ có giá trị lớn.
Những cái bẫy cần tránh tuyệt đối: vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc, nhận lời "hỗ trợ tài chính nhanh không cần giấy tờ", dồn tiền vào một cơ hội gỡ lại. Chúng thường biến một tháng khó thành nhiều năm khó.
Khung 90 ngày: một buổi xem tiền mỗi tuần
Xem tiền đều đặn, ngắn gọn, đúng giờ giúp bạn không phải nghĩ về tiền suốt cả tuần. Đây là khung kế hoạch, không hứa ở mốc nào sẽ hết khó.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày, mỗi tuần | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 – 2 | Một buổi tối tính con số tối thiểu; hỏi trợ cấp và tiền công ty còn nợ; ghi chi mỗi ngày một dòng | Biết rõ đứng được khoảng mấy tháng | Nhờ một người tỉnh táo ngồi tính cùng |
| Tuần 3 – 4 | Mỗi tuần một buổi ba mươi phút xem tiền, cùng một giờ; liên hệ các chủ nợ có kỳ hạn gần | Không còn khoản nào đến hạn mà chưa nói chuyện | Viết sẵn câu nói, gọi một chủ nợ mỗi ngày |
| Tháng 2 | Giữ buổi xem tiền hằng tuần; tìm một nguồn thu tạm vừa sức | Chi tiêu sát với con số tối thiểu | Rà lại khoản hoãn được xem có khoản nào mở lại lén |
| Tháng 3 | Tính lại con số tối thiểu theo tình hình mới; lập kế hoạch cho ba tháng sau | Bớt hoảng khi mở ứng dụng ngân hàng | Quay về nhịp tuần 3 – 4, đừng bỏ buổi xem tiền |
Ngoài buổi xem tiền, cố gắng không mở ứng dụng ngân hàng nhiều lần mỗi ngày. Mở liên tục không làm số dư thay đổi, chỉ làm bạn căng thêm.
Những quyết định nên hoãn trong chín mươi ngày này nếu chưa thật cần: bán nhà, bán đất, chuyển cả nhà về quê hay lên thành phố, mở ngay một cửa hàng mới bằng tiền còn lại, bỏ hẳn bảo hiểm đã đóng lâu năm. Những việc ấy có thể đúng, nhưng nên quyết khi bạn đã ngủ được, đã có thông tin đủ và đã hỏi người có chuyên môn.
Nói với người trong nhà về tiền
Với vợ hoặc chồng. "Mình tính rồi, nhà mình cần tối thiểu chừng này mỗi tháng, hiện đủ cho khoảng mấy tháng. Mình cùng xem khoản nào tạm dừng được nhé." Nói con số thật, cùng quyết.
Với con theo tuổi. Trẻ nhỏ chỉ cần biết: "Dạo này nhà mình tiết kiệm hơn một chút, bố mẹ vẫn lo được cho con." Trẻ lớn hơn có thể cùng chọn khoản cắt, như bớt đi ăn ngoài.
Với cha mẹ già. Nói đủ để họ không lo vô cớ, không kể hết những con số làm họ mất ngủ.
Với người hỏi cho vay. "Cảm ơn anh, hiện em đang tính theo hướng cắt chi và xin giãn nợ, chưa tính vay thêm." Từ chối rõ, không cần giải thích nhiều.
Khi người trong nhà chi tiêu như cũ. Đừng nói lúc đang bực. Chọn buổi xem tiền hằng tuần, đặt tờ giấy có con số tối thiểu lên bàn và hỏi: "Tuần này mình vượt ở khoản nào, tuần sau mình giữ thế nào?" Nhìn vào con số chung thay vì nhìn vào lỗi của nhau giúp cuộc nói chuyện bớt thành cãi vã.
Khi bạn là người duy nhất kiếm tiền. Người trụ cột hay giấu để cả nhà yên. Giấu được vài tuần, rồi sẽ có lúc vỡ ra cùng lúc với một khoản đến hạn. Nói sớm, nói vừa đủ, và giao cho người lớn khác trong nhà một phần việc như giữ sổ chi.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Lo tiền kéo dài bào mòn sức người. Nên đến cơ sở y tế, khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý có chứng chỉ khi:
- Mất ngủ vì lo tiền kéo dài nhiều tuần, đêm nào cũng tỉnh dậy tính toán.
- Bỏ ăn, đau đầu, đau ngực, hồi hộp không rõ lý do.
- Không làm nổi việc tối thiểu, kể cả việc mở thư từ, nghe điện thoại.
- Bắt đầu uống rượu bia để quên chuyện tiền.
- Cảm thấy bế tắc tới mức không nghĩ ra lối nào.
Những dấu hiệu này cần người có chuyên môn đánh giá; chuyện pháp lý về nợ thì hỏi luật sư. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, và gọi 115 nếu thấy nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Tiền tối thiểu mỗi tháng gồm những khoản nào?
Gồm ăn uống ở mức giản dị, nhà ở, điện nước, đi lại tối thiểu, học của con, thuốc và tiền khám đang dùng đều, phí liên lạc. Mua sắm, sửa nhà chưa gấp, du lịch là khoản hoãn được.
Có nên vay để giữ mức sống như cũ trong lúc tìm việc không?
Không nên. Vay để giữ mức sống cũ trong lúc chưa có thu nhập thường làm khó khăn kéo dài thêm. Nên hạ chi về mức tối thiểu, hỏi các khoản hỗ trợ đúng quy định và xin giãn với chủ nợ.
Mất việc thì được nhận trợ cấp thất nghiệp không?
Nếu đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ điều kiện thì có thể được hưởng. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn ở về hồ sơ và thời hạn nộp, càng sớm càng tốt.
Bao lâu nên xem lại tiền một lần?
Một buổi khoảng ba mươi phút mỗi tuần, cùng một giờ cố định, là đủ. Xem liên tục mỗi ngày không làm số dư thay đổi mà chỉ làm bạn căng thẳng thêm.
Có nên bán xe, bán đồ đạc ngay để có tiền không?
Không vội bán đồ có giá trị lớn trong lúc đang hoảng, vì dễ bị ép giá. Bán bớt đồ không dùng tới ở giá hợp lý thì được; quyết định lớn nên hoãn vài tuần và có người cùng xem.
Có nên giấu gia đình chuyện tiền bạc để họ khỏi lo không?
Người cùng lo tiền trong nhà nên biết con số thật để cùng quyết. Với con nhỏ và cha mẹ già thì nói vừa đủ theo tuổi và sức chịu đựng, không cần kể hết.