Sau biến cố, cách nhận giúp đỡ hiệu quả nhất là biến lời hỏi chung chung "có cần gì không" thành một việc cụ thể, có thời gian, có người nhận. Một danh sách việc viết sẵn, chia theo việc nặng nhẹ và theo từng người quen, giúp bạn bớt ngại khi nhờ, và giúp người muốn giúp biết chính xác phải làm gì.
Cái khó là lúc gặp chuyện, đầu óc rối tới mức không nghĩ ra mình cần gì, và lòng tự trọng làm câu "không sao đâu" bật ra trước khi kịp nghĩ. Người hỏi thì thật lòng nhưng không biết bắt đầu từ đâu, hỏi hai lần không được thì thôi. Bài này đi qua những việc nên nhờ và không nên nhờ, cách lập danh sách trong ba mươi phút, câu nhờ mẫu cho từng loại người, cách nhận mà không thấy nợ nần, và khung 30 ngày để giảm dần sự giúp đỡ khi bạn đứng vững hơn.
Vì sao gặp chuyện lại càng khó mở lời nhờ
Sau biến cố, nhiều người thấy mình nhỏ đi: vừa mất việc, vừa đóng cửa tiệm, vừa thua một dự án, giờ lại phải đi nhờ thì càng thấy kém. Có người sợ thành gánh nặng, có người sợ mắc nợ ân tình, có người quen làm trụ cột nên không biết làm người được giúp. Đó là cảm giác rất thường gặp.
Thêm một lý do ít ai nói: đầu óc lúc căng thẳng làm việc kém ở khâu lên kế hoạch. Bạn biết mình đang quá tải, nhưng khi có người hỏi cần gì thì đầu trống trơn, không biết bắt đầu từ việc nào. Thế là câu trả lời dễ nhất là "không cần đâu", và cơ hội được đỡ trôi qua.
Nhìn từ phía người giúp, chuyện cũng khó. Họ muốn làm gì đó nhưng sợ xen vào chuyện riêng, sợ làm sai ý. Một việc cụ thể giải toả cho cả hai bên: bạn không phải nghĩ lúc bị hỏi, họ không phải đoán. Nhờ đúng việc, đúng người không làm bạn yếu đi; nó là một cách dùng nguồn lực đang có quanh mình, giống như bạn sẽ làm cho họ nếu hoàn cảnh đổi ngược lại.
Những việc nên nhờ, việc nên tự giữ
Không phải việc nào cũng hợp để nhờ. Chia ra như sau cho dễ:
- Việc chân tay, tốn thời gian: đưa đón con, nấu một bữa, đi chợ, dọn nhà, trông nhà, chở người nhà đi khám, xếp hàng nộp giấy tờ thay khi được phép uỷ quyền.
- Việc cần một người tỉnh táo đi cùng: đi gặp ngân hàng, gặp chủ nhà, lên phòng nhân sự, đọc lại một tờ giấy quan trọng trước khi ký. Người đi cùng ghi chép giúp và nhắc bạn hỏi đủ câu.
- Việc cần hiểu biết chuyên môn: hỏi người quen làm kế toán, làm luật về nguyên tắc chung, nhưng chuyện pháp lý cụ thể vẫn nên hỏi luật sư.
- Việc tinh thần: một cuộc gọi mỗi tối, một buổi đi bộ cùng mỗi tuần, ngồi cạnh trong buổi gặp khó nói.
- Việc nên tự giữ: quyết định lớn về tiền, nhà cửa, công việc. Có thể nghe ý kiến, nhưng không giao cho ai quyết thay.
- Việc không nên nhờ: vay tiền, đứng tên hộ, bảo lãnh. Những việc này dễ làm quan hệ đổ vỡ và đẩy cả hai bên vào rủi ro.
Sau khi chia nhóm, bạn sẽ thấy phần lớn việc mình đang gồng là những việc người khác làm được, chỉ là chưa ai được giao.
Hoàn cảnh khác thì danh sách khác. Người nuôi con nhỏ một mình sau ly hôn thường cần nhất là người đón đưa và trông con vài buổi tối. Người chăm người nhà nằm viện cần người thay ca để về tắm rửa, ngủ một giấc. Người vừa đóng cửa tiệm cần người phụ dọn hàng, chở đồ, bán bớt đồ cũ. Người sống một mình ở trọ cần nhất một người ghé qua mỗi tuần. Đừng chép danh sách của người khác; viết từ chính những việc đang làm bạn mất ngủ.
Lập danh sách việc trong ba mươi phút
Ngồi xuống một lần, tốt nhất có một người tỉnh táo ngồi cùng, làm theo thứ tự:
- Viết ra mọi việc đang treo trong đầu, không xếp, không lọc: đón con, nộp hồ sơ, trả lời tin nhắn khách, đóng tiền nhà, nấu cơm, gọi cho ngân hàng.
- Đánh dấu việc có hạn trong bảy ngày tới. Đây là việc không được bỏ: giấy tờ có hạn, tiền phải đóng, con cái, người bệnh.
- Gạch việc bỏ được hoặc hoãn được sang tháng sau mà không gây hậu quả gì lớn.
- Với phần còn lại, ghi bên cạnh: tự làm hay nhờ được. Việc nhờ được thì ghi luôn thời gian cần, ví dụ "đón con thứ ba, thứ năm lúc năm giờ chiều".
- Ghép việc với người. Ai ở gần thì việc đưa đón, ai rảnh buổi tối thì nấu ăn, ai làm văn phòng thì đi cùng gặp ngân hàng.
- Chụp ảnh danh sách gửi cho người điều phối nếu có, để họ nhắn giúp bạn tới những người khác.
Nếu gia đình lớn, chọn một người làm đầu mối, thường là người bình tĩnh và có thời gian, để mọi người hỏi qua họ thay vì gọi bạn liên tục. Đầu mối cũng là người nói giúp bạn những câu khó, như "tuần này anh ấy chưa muốn tiếp khách".
Câu nhờ mẫu cho từng người
Với người thân hỏi "có cần gì không". "Có ạ. Thứ tư này chị đón giúp con em lúc năm giờ được không, em phải lên viện." Cụ thể ngày, giờ, việc.
Với bạn bè. "Cuối tuần này cậu qua chở mình đi nộp hồ sơ bảo hiểm được không, mình đang rối quá sợ quên giấy." Nói thẳng lý do, họ dễ nhận lời hơn.
Với hàng xóm. "Mấy hôm tới nhà em đi viện suốt, bác để ý giúp nhà em, có gì nhắn em nhé." Một việc nhỏ, ít tốn công, phù hợp với người không thân lắm.
Với đồng nghiệp. "Tuần này em cần nhờ anh trả lời giúp khách trong nhóm này, em sẽ bàn giao danh sách rõ." Gắn với việc, có hạn kết thúc.
Khi người ta đề nghị một việc bạn không cần. "Cảm ơn anh, việc đó em lo được rồi. Nếu được, anh giúp em việc này thì em đỡ hơn nhiều." Đổi sang việc có ích, không từ chối trống.
Khi muốn dừng lại. "Mấy tuần qua nhờ có cả nhà mà em đứng được. Từ tuần sau em tự lo phần đưa đón, có gì em lại nhờ."
Khung 30 ngày: nhận giúp rồi giảm dần
Mục tiêu không phải là được giúp mãi, mà là dùng sự giúp đỡ để đứng lại được, rồi tự nhận lại từng phần việc. Đây là khung, nhanh chậm tuỳ biến cố.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 – 7 | Lập danh sách; nhận ít nhất hai việc người khác làm giúp; một người đầu mối | Việc có hạn không bị lỡ | Gửi danh sách cho đầu mối, để họ phân việc |
| Ngày 8 – 14 | Mỗi tối xem lại danh sách, gạch việc xong, thêm việc mới | Bớt cảm giác mọi thứ dồn lên một mình | Rút danh sách xuống ba việc quan trọng nhất |
| Ngày 15 – 21 | Tự nhận lại một việc nhẹ; cảm ơn cụ thể từng người | Làm được việc đã nhận lại mà không quá sức | Trả việc đó lại cho người giúp thêm một tuần |
| Ngày 22 – 30 | Nhận lại thêm việc; giữ một, hai việc nhờ lâu dài nếu thật sự cần | Danh sách việc nhờ ngắn dần | Giữ nguyên mức của tuần ba, không ép |
Có những việc nên nhờ lâu hơn ba mươi ngày, nhất là khi người nhà còn nằm viện dài ngày hoặc bạn đang nuôi con một mình. Không có hạn chót cho việc được giúp.
Nhận giúp mà không thấy mắc nợ, và những cái bẫy
Cảm giác mắc nợ dễ làm người ta từ chối giúp đỡ hoặc nhận rồi day dứt. Cách nhẹ nhàng nhất là cảm ơn cụ thể: "Nhờ chị đón bé hôm thứ tư mà em ở lại viện được với mẹ." Cảm ơn đúng việc làm người giúp thấy việc của mình có ý nghĩa. Còn chuyện đáp lại, cứ để dành cho lúc bạn đã đứng vững, khi đó bạn sẽ có cơ hội giúp lại họ hoặc một người khác.
Bẫy thứ nhất là nhờ một người tất cả. Người đó sẽ kiệt sức và quan hệ căng lên. Rải việc ra nhiều người, mỗi người một phần nhỏ. Bẫy thứ hai là nhờ người không đáng tin trong những việc liên quan tới tiền, giấy tờ quan trọng. Việc nhạy cảm chỉ giao cho người bạn tin chắc.
Bẫy thứ ba là nhận lời giúp đỡ kèm điều kiện, kiểu giúp nhưng đòi quyết thay, hoặc giúp kèm lời trách móc mỗi lần gặp. Nếu sự giúp đỡ làm bạn nặng hơn, cứ cảm ơn và tìm người khác. Bẫy thứ tư là đề nghị vay mượn từ người quen để gỡ tình thế. Ở giai đoạn đang rối, vay để xoay thường làm vấn đề lớn hơn; việc tiền bạc nên tính theo hướng thu chi tối thiểu và nói chuyện với chủ nợ.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Sự giúp đỡ của người quanh mình rất quý nhưng có giới hạn. Nên đến cơ sở y tế, khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý có chứng chỉ khi:
- Đã có người đỡ việc mà nhiều tuần sau vẫn không làm nổi những việc tối thiểu cho bản thân.
- Mất ngủ, bỏ ăn kéo dài, người lả đi, đau người không rõ lý do.
- Không chịu nổi bất cứ ai ở cạnh, hoặc ngược lại không thể ở một mình dù chỉ một lúc.
- Phải dùng rượu bia để chịu đựng mỗi ngày.
- Người giúp bạn nói thẳng rằng họ lo cho bạn và đề nghị đi khám.
Những dấu hiệu này cần người có chuyên môn đánh giá. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, và gọi 115 nếu thấy nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ người khác giúp có làm mình phiền họ không?
Nhờ việc cụ thể, có thời gian, có hạn kết thúc thường ít phiền hơn bạn nghĩ. Nhiều người muốn giúp nhưng không biết giúp gì, nên một việc rõ ràng lại làm họ dễ chịu.
Có người hỏi "có cần gì không" thì trả lời thế nào?
Đưa ra một việc cụ thể kèm ngày giờ, ví dụ đón con thứ tư lúc năm giờ, hoặc nấu giúp hai bữa tối trong tuần. Nếu chưa nghĩ ra, hẹn sẽ nhắn lại sau khi lập danh sách.
Có nên vay tiền người thân để vượt qua giai đoạn khó không?
Không nên coi vay là lối thoát trong lúc đang rối. Hãy ưu tiên tính khoản chi tối thiểu, xin giãn với chủ nợ và hỏi các khoản hỗ trợ đúng quy định trước khi nghĩ tới chuyện khác.
Làm sao để không thấy mang ơn quá nặng?
Cảm ơn cụ thể từng việc, để dành việc đáp lại cho lúc bạn đã đứng vững. Giúp đỡ trong gia đình, bạn bè là chuyện qua lại, không phải món nợ phải trả ngay.
Người giúp lại hay chen vào quyết định của mình thì sao?
Cảm ơn phần việc họ làm và nói rõ quyết định này bạn muốn tự cân nhắc. Nếu vẫn căng thẳng, chuyển sang nhờ họ những việc chân tay thay vì việc cần quyết định.
Bao lâu thì nên thôi nhờ người khác?
Không có hạn chung. Khi thấy mình làm lại được một việc mà không quá sức, nhận lại việc đó và cảm ơn. Có những việc cần nhờ lâu, nhất là khi người nhà còn bệnh hoặc bạn đang nuôi con một mình.