Người đứng dậy nhanh sau biến cố thường không phải vì cứng cỏi hơn, mà vì có nhiều nguồn lực giữ họ bám đất hơn: ngủ được, có người đỡ, có khoản tiền đủ sống tối thiểu, có một việc để làm và một nhịp sống quen. Nguồn lực bồi đắp được, nên tốc độ đứng dậy cũng thay đổi được.
Câu hỏi “sao người ta vượt qua nhanh thế mà mình mãi chưa xong” làm nhiều người tự trách. Họ đọc những câu chuyện vượt khó rồi kết luận mình thiếu ý chí. Bài này tách ra những thứ thật sự làm nên khác biệt, những thứ ít liên quan hơn người ta tưởng, cách tự kiểm kê nguồn lực của mình, kế hoạch 30 và 90 ngày để bồi nguồn lực đang thiếu nhất, khác biệt theo từng hoàn cảnh sống, và khi nào nên tìm chuyên gia.
Hai người cùng mất việc, hai con đường
Thử hình dung hai người cùng bị cắt giảm trong một đợt tái cơ cấu. Một người ngoài bốn mươi, sống cùng vợ và hai con, vợ vẫn đi làm, có khoản tiết kiệm đủ chi tiêu thiết yếu vài tháng, có hai người bạn thân hay đi cà phê sáng, lâu nay vẫn giữ thói quen đá bóng tối thứ năm. Người kia ngoài ba mươi, ở trọ một mình ở thành phố, gửi tiền về quê hằng tháng, không có khoản để dành, bạn bè chủ yếu là đồng nghiệp ở chính công ty vừa rời.
Sau một tháng, người thứ nhất đã dậy đúng giờ, chia ngày làm hai nửa tìm việc và việc nhà, vẫn đi đá bóng. Người thứ hai ngủ lệch hẳn giờ, ngại gọi về nhà, mất luôn nhóm bạn vì không còn chung chỗ làm, mỗi lần nhìn vào ví lại thấy hoảng. Nhìn từ ngoài, người ta dễ nói người thứ nhất “bản lĩnh hơn”.
Thật ra hai người khác nhau chủ yếu ở số sợi dây giữ họ lại: người thứ nhất có người sống cùng, có tiền tối thiểu, có bạn ngoài công việc, có một thói quen hằng tuần không phụ thuộc vào công ty. Người thứ hai mất việc là mất cùng lúc thu nhập, nhóm bạn, nhịp ngày và cảm giác có ích. Cú ngã như nhau, nhưng tấm đệm bên dưới khác hẳn.
Những nguồn lực làm nên khác biệt
Giấc ngủ và sức khoẻ nền. Người ngủ được, ăn được, không mang bệnh nền nặng có nhiều năng lượng hơn để chống chọi. Đây là lý do mọi kế hoạch phục hồi đều bắt đầu từ giờ dậy và bữa ăn chứ không phải từ mục tiêu lớn.
Người đỡ. Ít nhất một người để kể thật và vài người để nhờ việc cụ thể. Không cần đông, nhưng cần thật. Người có người đỡ thường ra quyết định bớt vội vàng hơn vì có ai đó để hỏi lại.
Tiền tối thiểu. Không phải giàu, mà là biết chắc vài tuần, vài tháng tới đủ tiền ăn, tiền nhà, tiền học cho con. Thiếu khoản này, đầu óc bị kéo vào lo tiền cả ngày lẫn đêm, không còn chỗ cho việc khác.
Một việc, một vai trò. Là cha mẹ, là người chăm cây trong khu tập thể, là thành viên đội bóng, là người hay giúp hàng xóm sửa điện. Vai trò ngoài công việc giữ cho người ta cảm giác mình còn có ích khi vai trò chính bị mất.
Nhịp sống quen. Giờ giấc, chỗ ở, đường đi quen thuộc. Biến cố kéo theo đổi chỗ ở, đổi thành phố thì mất thêm một sợi dây.
Kinh nghiệm đã từng đi qua. Người từng vượt một biến cố trước đó biết rằng có ngày mai, biết cái gì giúp mình. Kinh nghiệm này tích lại, nên lần thứ hai thường đỡ hoảng hơn lần đầu.
Những thứ ít liên quan hơn người ta tưởng
Tính cách hướng ngoại hay hướng nội không quyết định ai đứng dậy nhanh. Người ít nói vẫn phục hồi tốt nếu có một hai người thân thiết. Người hoạt ngôn nhiều bạn vẫn có thể sụp nếu quanh họ toàn quan hệ xã giao.
Ý chí, theo nghĩa “cứ cố là được”, cũng ít tác dụng hơn người ta nghĩ. Cố gồng khi không ngủ được, không có tiền ăn, không có ai bên cạnh thì chỉ tiêu hao thêm. Thứ giúp người ta đi được lâu là có đủ điều kiện để không phải gồng quá sức.
Học vấn hay chức vụ trước biến cố cũng không bảo đảm gì. Một người quản lý cấp cao mất việc có khi khó đứng dậy hơn một người thợ, vì toàn bộ cảm giác về bản thân của họ gắn vào chức danh vừa mất, và vì họ ngại để người khác thấy mình đang khó.
Nói như vậy không phải để bảo rằng cố gắng vô nghĩa. Cố gắng có ích khi đặt đúng chỗ: thay vì cố tỏ ra ổn, hãy dồn sức vào việc bồi những nguồn lực đang thiếu. Đó là phần bạn làm được, khác với tính cách là phần khó đổi.
Tự kiểm kê nguồn lực của mình
Lấy một tờ giấy, kẻ bảng như dưới đây và điền thật lòng. Mục đích không phải để chấm điểm mình, mà để thấy sợi dây nào đang mỏng nhất và cần bồi trước.
| Nguồn lực | Câu tự hỏi | Dấu hiệu đang có | Dấu hiệu đang thiếu |
|---|---|---|---|
| Giấc ngủ | Tuần qua ngủ được mấy đêm tạm ổn? | Phần lớn các đêm ngủ được vài tiếng liền | Thức trắng hoặc giấc vụn gần như mỗi đêm |
| Người đỡ | Ai biết rõ chuyện của mình? | Ít nhất một người, liên lạc được trong ngày | Không ai, hoặc chỉ toàn người hỏi cho biết |
| Tiền tối thiểu | Khoản thiết yếu tháng tới đã đủ chưa? | Biết rõ con số và nguồn chi trả | Không dám mở xem, chưa tách khoản thiết yếu |
| Vai trò | Ngoài việc vừa mất, mình còn có ích ở đâu? | Kể ra được một hai chỗ | Không nghĩ ra chỗ nào |
| Nhịp sống | Mấy ngày trong tuần dậy đúng giờ? | Bốn ngày trở lên | Gần như không ngày nào |
Đa số người vừa gặp biến cố sẽ thấy mình có một hai ô ở cột “đang thiếu”. Chọn đúng một ô làm trước, không làm cả năm cùng lúc.
Kế hoạch 30 và 90 ngày bồi nguồn lực đang thiếu nhất
Ví dụ dưới đây cho người thấy thiếu nhất là người đỡ và tiền tối thiểu, hai ô hay thiếu cùng lúc ở người ở trọ một mình vừa mất thu nhập. Hoàn cảnh khác thì thay ô, giữ cách đi từng bước nhỏ.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Kể thật với một người; liệt kê khoản thiết yếu, khoản hoãn được; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trợ cấp thất nghiệp nếu đã đóng | Có một người biết rõ; biết con số tiền thiết yếu | Nhắn một câu ngắn thay vì gọi; chỉ làm phần liệt kê |
| Tuần 3–4 | Gọi hoặc gặp một người mỗi hai ngày; nói chuyện với chủ nhà, ngân hàng nếu cần giãn khoản trả | Có lịch giãn hoặc lịch trả rõ ràng | Viết sẵn câu nói ra giấy rồi mới gọi |
| Tháng 2 | Tham gia một nhóm ngoài công việc: đội thể thao, nhóm tình nguyện, lớp học buổi tối | Có ít nhất một chỗ gặp người hằng tuần | Đi một lần mỗi hai tuần cũng được |
| Tháng 3 | Giữ hai sợi dây đã bồi; bắt đầu bồi ô thiếu tiếp theo | Hai ô đã chuyển sang cột “đang có” | Quay về giữ một sợi dây cho chắc |
Không vay để lấp khoản thiếu, nhất là vay nóng hay vay qua ứng dụng; đó là bẫy làm mất thêm sợi dây tiền. Hoãn được gì thì hoãn, nói chuyện được với ai thì nói sớm.
Khác nhau theo hoàn cảnh sống
Sống một mình, ở trọ thành phố. Sợi dây mỏng nhất thường là người đỡ và nhịp sống. Ưu tiên hẹn cố định với một người, dù chỉ là gọi điện mười phút mỗi tối, và giữ giờ dậy như khi còn đi làm.
Có con nhỏ. Con là vai trò giữ người ta đứng, nhưng cũng là gánh nặng thời gian. Ưu tiên nhờ người hỗ trợ đưa đón vài buổi trong tuần để có chút thời gian lo việc của mình.
Trụ cột gia đình. Sợi dây tiền thường làm mất ngủ. Tách khoản thiết yếu ra một chỗ, nói rõ con số với người cùng gánh, để không còn một mình ôm cả bài toán.
Người lớn tuổi. Sức khoẻ nền là ô cần để ý nhất. Khám định kỳ, giữ vận động nhẹ hằng ngày, và đừng ngại để con cháu biết mình đang khó.
Người vừa chuyển đến nơi ở mới. Biến cố kèm chuyển nhà, như về ở nhờ nhà bố mẹ sau ly hôn hay dọn ra phòng nhỏ hơn sau khi đóng cửa hàng, làm mất cùng lúc nhịp sống và hàng xóm quen. Ưu tiên dựng lại vài điểm quen thật nhanh: một quán nước đầu ngõ, một đường đi bộ buổi sáng, một chỗ mua rau cố định. Những điểm nhỏ này giúp nơi lạ bớt lạ trong vài tuần.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Có những lúc dù đã cố bồi nguồn lực, mọi thứ vẫn không nhích: mất ngủ quá vài tuần, bỏ ăn, không làm nổi việc tối thiểu, buồn hoặc lo gần như cả ngày, hoặc phải dựa vào rượu bia mới qua được tối. Khi đó, người có chuyên môn chính là một nguồn lực cần thêm vào bảng, không phải dấu hiệu bạn thua kém ai.
Bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ ở cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề. Mang theo tờ kiểm kê nguồn lực đã điền, nó giúp người khám hiểu nhanh hoàn cảnh của bạn. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.
Một điều nên nói rõ: đi gặp chuyên gia không thay cho việc bồi các sợi dây khác, và các sợi dây khác cũng không thay được người có chuyên môn khi các dấu hiệu trên đã kéo dài. Hai việc đi song song. Nhiều người đi khám vài lần, được hướng dẫn cụ thể, rồi quay về tiếp tục giữ nhịp ngày của mình với nhiều tự tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người mạnh mẽ thì vượt qua biến cố nhanh hơn không?
Không hẳn. Điều làm nên khác biệt lớn thường là nguồn lực quanh người đó: ngủ được, có người đỡ, có tiền tối thiểu, có vai trò ngoài công việc. Người trông mạnh mẽ nhưng thiếu những thứ đó vẫn có thể sụp.
Mình không có ai để tâm sự thì phải bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ một người, kể cả người không quá thân như một người họ hàng, một bạn học cũ, một người hàng xóm tử tế. Nói một câu ngắn về tình hình của mình. Ngoài ra có thể tìm nhóm sinh hoạt ngoài công việc, hoặc gặp chuyên gia tâm lý.
Thiếu tiền thì có nên vay để đỡ áp lực không?
Không nên coi vay là lối thoát, nhất là vay nóng hay vay qua ứng dụng. Thay vào đó, liệt kê khoản thiết yếu và khoản hoãn được, nói chuyện sớm với chủ nhà, ngân hàng để giãn, và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trợ cấp thất nghiệp nếu đủ điều kiện.
Đã từng vượt qua một biến cố thì lần sau có dễ hơn không?
Thường là đỡ hoảng hơn, vì bạn biết rằng có ngày mai và biết cái gì giúp mình. Nhưng không phải lúc nào cũng nhẹ hơn, nhất là khi biến cố mới chồng lên lúc nguồn lực đang cạn. Khi đó vẫn cần đi lại từ nền.
So mình với người đứng dậy nhanh thì có ích gì không?
Có ích nếu bạn nhìn vào nguồn lực của họ để học cách bồi nguồn lực của mình, như họ có ai đỡ, họ giữ nhịp thế nào. Không có ích nếu chỉ để kết luận mình kém. Hai hoàn cảnh hiếm khi giống nhau.