VungChai.comVững Chãi
Hiểu về khả năng phục hồi

Khả năng phục hồi có học được không: tập từng việc nhỏ như tập một kỹ năng

Khả năng phục hồi học được, nhưng không học bằng đọc mà bằng tập những việc nhỏ: giữ nhịp, chia việc, nhờ người, đọc tín hiệu cơ thể. Kèm khung tập 90 ngày.

close-up of hands repotting a small green seedling into a clay pot on a wooden table by a window, warm lamp light, fresh soil

Khả năng phục hồi học được, nhưng không học bằng cách đọc hay tự nhủ mình phải vững. Nó được tập qua những kỹ năng rất nhỏ và rất đời thường: giữ nhịp ngày, chia việc lớn thành bước nhỏ, nhờ người đúng việc, nhận ra cơ thể đang quá tải, và giữ một phần đời ngoài chuyện đang khó.

Nhiều người nghe chữ “rèn luyện tinh thần” thì nghĩ tới chịu khổ, thử thách bản thân, ép mình chịu đựng. Cách hiểu đó dễ làm người ta kiệt sức hơn là vững hơn. Bài này đi qua những kỹ năng nhỏ thật sự làm nên sức bật, cách tập lúc bình thường khi chưa có chuyện gì, một khung tập 90 ngày, cách tập khi đang ở giữa biến cố, những kiểu tập sai hay gặp, và lúc nào thì cần thêm người có chuyên môn.

Học được, nhưng không học bằng đọc

Khả năng phục hồi giống bơi hơn là giống thuộc bài. Đọc mười cuốn sách về bơi không giúp người ta nổi khi rơi xuống nước; xuống bể tập từng động tác nhỏ thì có. Sức bật sau biến cố cũng vậy: nó nằm trong những thói quen đã thành phản xạ, để khi đầu óc rối nhất vẫn còn cái gì đó tự chạy.

Một người quen dậy đúng giờ suốt nhiều năm, khi mất việc vẫn tự nhiên dậy đúng giờ, và chính điều đó giữ ngày của họ khỏi trôi tuột. Một người quen nhờ hàng xóm trông con khi bận, khi gặp chuyện cũng dễ mở lời nhờ hơn. Một người quen viết việc ra giấy, khi đầu óc rối vì tin dữ vẫn có chỗ để đặt mọi thứ xuống.

Vì vậy câu hỏi “làm sao để vững vàng” nên đổi thành “mình đang có những thói quen nhỏ nào sẽ còn chạy được khi có chuyện”. Thói quen nào chưa có thì tập. Tập lúc bình thường dễ hơn rất nhiều so với tập lúc đang chới với, giống như học bơi ở bể nước nông chứ không phải giữa dòng.

Điều này cũng có nghĩa là không ai sinh ra đã đủ, và không ai quá muộn để bắt đầu. Người ở tuổi năm mươi vẫn tập được giờ dậy cố định, tập được thói quen gọi cho bạn cũ mỗi tuần.

Những kỹ năng nhỏ làm nên sức bật

Giữ nhịp ngày. Dậy, ăn, ngủ vào giờ gần cố định. Nghe đơn giản đến mức tầm thường, nhưng đây là kỹ năng nền mà hầu như mọi kế hoạch đứng dậy đều dựa vào.

Chia việc lớn thành bước làm được hôm nay. “Lo giấy tờ thất nghiệp” là việc lớn đáng sợ. “Tìm sổ bảo hiểm xã hội trong ngăn kéo” là việc làm được trong mười phút. Người quen chia nhỏ ít bị tê liệt trước núi việc.

Nhờ đúng người, đúng việc. Biết ai giỏi giấy tờ, ai rảnh buổi chiều, ai nghe chuyện tốt. Nhờ cụ thể, nhận lời từ chối mà không giận, và cảm ơn tử tế.

Nhận ra tín hiệu cơ thể. Biết mình hay quá tải theo kiểu nào: mất ngủ, cáu, đau dạ dày, ăn vặt liên tục. Nhận ra sớm thì hạ nhịp sớm.

Giải quyết từng vấn đề một. Tách cái gì xử lý được hôm nay, cái gì phải chờ, cái gì nằm ngoài tầm tay. Dồn sức vào nhóm đầu, ghi nhóm hai vào lịch, buông bớt nhóm ba.

Giữ một phần đời ngoài chuyện đang khó. Một sở thích, một nhóm bạn, một việc tình nguyện không dính tới công việc hay gia đình. Khi một mảng đời sụp, mảng kia giữ cho người ta biết mình vẫn còn là ai.

Tập lúc bình thường, khi chưa có chuyện gì

Lúc yên ổn là lúc tốt nhất để tập, vì đầu óc còn chỗ trống. Những việc dưới đây không tốn tiền, mỗi việc chỉ vài phút:

  • Giữ giờ dậy cố định cả cuối tuần, lệch không quá một tiếng.
  • Mỗi tuần chủ động liên lạc với một người ngoài công việc: bạn cũ, họ hàng, hàng xóm.
  • Khi có việc lớn, viết ra ba bước nhỏ nhất làm được ngay trước khi lo nghĩ.
  • Tập nhờ những việc nhỏ, như nhờ đồng nghiệp xem giúp một bản báo cáo, nhờ hàng xóm nhận hộ hàng, để mở lời nhờ trở thành chuyện bình thường.
  • Ghi vào một chỗ những giấy tờ quan trọng để ở đâu: sổ bảo hiểm, hợp đồng thuê nhà, giấy khai sinh của con. Khi có biến cố, việc tìm giấy tờ thường làm người ta rối nhất.
  • Tách một khoản nhỏ dành riêng cho chi tiêu thiết yếu nếu thu nhập cho phép, dù ít.
  • Có ít nhất một hoạt động hằng tuần không liên quan tới công việc.

Không cần làm hết cùng lúc. Chọn hai việc, giữ trong một tháng cho thành nếp, rồi thêm việc khác. Người tập đều những việc nhỏ này thường thấy khác biệt rõ nhất không phải lúc yên ổn, mà vào lần đầu tiên có chuyện xảy ra.

Một cách kiểm tra đơn giản xem mình đã có nền hay chưa: tưởng tượng sáng mai nhận một tin dữ, rồi tự hỏi ai là người đầu tiên mình gọi, giấy tờ quan trọng để ở đâu, khoản tiền tháng tới đủ cho những gì, việc gì trong ngày vẫn sẽ tự chạy. Câu nào chưa trả lời được thì đó là chỗ cần tập trước.

Khung tập 90 ngày

Khung này dành cho người muốn chủ động tập khi chưa có biến cố, hoặc khi biến cố đã qua giai đoạn đầu và muốn dựng lại nền chắc hơn. Mỗi tháng tập trung một nhóm kỹ năng.

Giai đoạnViệc nhỏ mỗi ngàyDấu hiệu đang đi đúngNếu trượt thì
Tháng 1: nhịp ngàyGiờ dậy, giờ ăn, giờ lên giường gần cố định; mười lăm phút ra ngoàiNăm trên bảy ngày giữ được giờ dậyChỉ giữ giờ dậy, bỏ các việc khác trong một tuần
Tháng 2: người đỡ và nhờ việcMỗi ngày một tin nhắn hỏi han ai đó; mỗi tuần nhờ một việc nhỏCó ít nhất hai người liên lạc đềuGiảm còn ba tin nhắn một tuần
Tháng 3: chia việc và đọc cơ thểMỗi sáng viết ba việc nhỏ nhất của ngày; mỗi tối ghi một dòng về giấc ngủ và mức mệtNhận ra kiểu quá tải của mìnhChỉ ghi giấc ngủ, bỏ phần viết việc
Sau ngày 90Giữ những gì đã thành nếp; thêm một hoạt động ngoài công việcThói quen tự chạy mà không cần nhắcQuay lại tháng 1 trong hai tuần

Đừng chấm mình theo kiểu đạt hay trượt. Mục tiêu là có thêm vài thói quen sẽ còn đứng được khi đầu óc rối. Tháng nào chỉ giữ được một việc cũng là có tiến.

Tập khi đang ở giữa biến cố

Nếu bạn đọc bài này lúc vừa mất việc, vừa đóng cửa quán hay người nhà đang nằm viện, khung 90 ngày ở trên có thể quá nhiều. Lúc này hãy tập ít hơn và nhỏ hơn: chỉ một kỹ năng, kỹ năng dễ nhất, thường là giờ dậy.

Tuần đầu chỉ giữ giờ dậy và hai bữa ăn. Tuần thứ hai thêm việc viết ra ba bước nhỏ nhất của ngày. Tuần thứ ba thêm một lần nhờ người một việc cụ thể. Đi chậm như vậy không phải yếu, mà là tập đúng sức. Người đang chịu một biến cố giống người đang bị thương; tập quá sức chỉ làm vết thương lâu lành hơn.

Một điều dễ bị bỏ qua: chính những việc bạn đang làm để chống chọi, như lo giấy tờ cho người nhà, xếp lại các khoản chi, tự nấu bữa cho con, cũng là đang tập. Mỗi lần làm được một việc khó trong lúc rối là một lần cơ thể học rằng mình làm được. Ghi lại vài dòng về những việc đó; về sau, khi gặp chuyện khác, bạn sẽ có bằng chứng rằng mình đã từng đi qua.

Những kiểu tập sai hay gặp

Ép mình chịu đựng cho quen. Có người nghĩ cứ chịu khổ nhiều thì sẽ cứng. Thực tế cơ thể bị đẩy quá sức liên tục thì mòn đi, không cứng lên. Tập đúng là tập vừa sức rồi nâng dần.

Đọc nhiều mà không làm. Đọc hàng chục bài về tinh thần vững vàng cho cảm giác đang làm gì đó, nhưng không có thói quen nào mới. Một việc nhỏ làm được mỗi ngày đáng giá hơn nhiều bài đọc.

Tập một mình hoàn toàn. Khả năng phục hồi một phần nằm ở quan hệ với người khác. Người tập giỏi giữ nhịp nhưng không có ai để gọi khi cần vẫn thiếu một chân kiềng.

Đặt mốc quá xa. Đặt ngay mục tiêu dậy năm giờ, chạy năm cây số, đọc một cuốn sách mỗi tuần. Sau một tuần bỏ hết. Mốc nhỏ đến mức khó từ chối mới đi được đường dài.

So tiến độ với người khác. Thấy người khác chia sẻ chuyện đã vượt khó trong ba tháng, mình đã sáu tháng vẫn chập chờn, rồi bỏ tập vì nghĩ mình không hợp. Mỗi người khởi điểm khác nhau, nguồn lực khác nhau. Thước đo đúng duy nhất là mình của tháng trước.

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ

Tập kỹ năng tự giúp có giới hạn. Nếu bạn đã cố giữ nhịp mà nhiều tuần liền vẫn mất ngủ, bỏ ăn, không làm nổi việc tối thiểu, buồn hoặc lo gần như suốt ngày, hoặc phải nhờ rượu bia mới qua được buổi tối, thì đó không còn là chuyện thiếu kỹ năng. Đó là lúc cần người có chuyên môn đánh giá.

Bạn có thể đến bác sĩ ở cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề. Nếu có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115. Đi khám không xoá đi những gì bạn đã tập; ngược lại, nhịp ngày và thói quen nhờ người sẽ giúp quá trình được hỗ trợ đi nhanh hơn.

Có một nhóm người nên đi sớm hơn thay vì tự tập trước: người từng có giai đoạn khó khăn tinh thần kéo dài trong quá khứ, người vừa trải qua một biến cố rất nặng như tai nạn nghiêm trọng hay mất gần hết tài sản, và người thấy ký ức về biến cố cứ hiện lại dồn dập ngoài ý muốn. Với những trường hợp này, có người có nghề đi cùng ngay từ đầu giúp việc tập kỹ năng nhỏ an toàn và đúng hướng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người hay lo lắng có rèn được khả năng phục hồi không?

Có. Tính hay lo không ngăn được việc tập những kỹ năng nhỏ như giữ nhịp ngày, chia việc, nhờ người. Thậm chí người hay lo thường được lợi nhiều từ việc viết việc ra giấy và có giờ giấc đều, vì những thói quen này giảm bớt chỗ để lo.

Tập bao lâu thì thấy hiệu quả?

Không có mốc chung. Nhiều người thấy ngày đỡ trôi tuột sau vài tuần giữ giờ dậy. Còn sức bật thật sự thường chỉ lộ ra khi có chuyện xảy ra. Hãy tập vì thói quen, không phải để đợi một kết quả cụ thể.

Có nên tự đặt thử thách khó để rèn luyện tinh thần không?

Thử thách vừa sức như học một kỹ năng mới, tham gia một nhóm lạ thì có ích. Thử thách cực đoan như nhịn ăn, thức trắng, ép mình chịu khổ thường làm mòn sức hơn là làm vững. Tập đúng là tập vừa sức rồi nâng dần.

Đang có biến cố thì có nên bắt đầu tập không?

Nên, nhưng bắt đầu nhỏ hơn rất nhiều. Chỉ giữ giờ dậy và hai bữa ăn trong tuần đầu, rồi thêm từng việc một. Tập quá nhiều lúc đang chới với dễ làm bạn thấy mình thất bại thêm một lần.

Trẻ em có tập được khả năng phục hồi không?

Trẻ học chủ yếu qua nếp nhà: giờ giấc đều, được nói thật theo tuổi khi có chuyện, thấy người lớn nhờ giúp đỡ và xin lỗi khi sai. Người lớn giữ nhịp được trong lúc khó chính là bài học tốt nhất cho con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138