VungChai.comVững Chãi
Hiểu về khả năng phục hồi

Phản ứng sau biến cố: vì sao mệt, hay quên, cáu gắt trong những tuần đầu

Sau biến cố, mệt rã, hay quên, dễ cáu, ngủ chập chờn là phản ứng thường gặp của cơ thể trước căng thẳng. Hiểu vì sao và giữ nền thế nào trong tuần đầu.

a man in his forties seen from the side with face turned away, sitting on a park bench with a cup of tea beside a riverside path, overcast soft light, medium shot

Mệt rã người, hay quên, dễ cáu, ngủ chập chờn, ăn không thấy ngon trong những tuần đầu sau biến cố là phản ứng thường gặp của cơ thể khi phải chịu một cú sốc, không phải dấu hiệu mình hỏng hay yếu. Phần lớn những phản ứng này nhẹ dần khi nhịp ăn, ngủ, sinh hoạt được giữ lại.

Chỗ khó là người trong cuộc thường không nhận ra đó là phản ứng. Họ thấy mình quên cả hẹn đón con, quát vợ vì chuyện cái điều khiển, ngồi cả buổi trước một tờ đơn mà không điền nổi, rồi tự trách mình thêm. Bài này đi qua chuyện gì đang diễn ra trong người bằng lời thường, từng phản ứng hay gặp và vì sao, cách giữ nền những ngày đầu khi đầu óc chưa chạy, một khung 30 ngày theo tuần, cách nói với người nhà và nơi làm việc, và dấu hiệu cho thấy nên gặp chuyên gia.

Chuyện gì đang diễn ra trong người

Khi gặp một tin dữ, như bị cho nghỉ việc, nhận kết quả xét nghiệm của người nhà hay biết tiệm mình phải đóng cửa, cơ thể bật chế độ báo động. Đây là cơ chế rất cũ: gặp nguy thì tim đập nhanh hơn, cơ căng lên, đầu óc tập trung vào mối đe doạ để sẵn sàng chống chọi hoặc tránh né. Cơ chế này hữu ích trong vài phút, vài giờ.

Vấn đề là biến cố đời thường không qua trong vài phút. Mất việc kéo theo hàng tuần lo tiền, lo giấy tờ, lo nói với gia đình. Người nhà nằm viện kéo theo hàng tháng chạy đi chạy về. Cơ thể cứ ở chế độ báo động lâu như vậy thì tốn năng lượng rất nhiều, giống một cái máy chạy hết công suất cả ngày lẫn đêm. Mệt, quên, cáu đều là hệ quả của việc máy chạy quá tải.

Hiểu được điều này có ích ở hai chỗ. Một, bạn bớt tự trách: quên cuộc hẹn không phải vì bạn vô tâm mà vì phần đầu óc lo việc ghi nhớ đang bị dồn sang lo mối nguy. Hai, bạn biết cách gỡ: không phải cố gắng hơn, mà là cho cơ thể những tín hiệu an toàn đều đặn như giờ ngủ, bữa ăn, một người ở bên, để nó hạ dần mức báo động.

Những phản ứng hay gặp và vì sao

Mệt rã dù không làm gì nhiều. Lo lắng liên tục cũng tiêu tốn sức như làm việc chân tay. Nhiều người ngủ dậy đã thấy mệt, vì cả đêm đầu óc vẫn chạy. Mệt kiểu này không hết bằng nằm thêm, mà nhẹ đi khi có nhịp ngày đều đặn và có lúc vận động nhẹ.

Hay quên, đọc không vào. Đầu óc ưu tiên chuyện đang đe doạ nên những việc khác bị đẩy ra sau. Bạn đọc một tin nhắn ba lần mới hiểu, để chìa khoá rồi không nhớ để đâu. Cách đỡ là viết ra giấy mọi việc cần làm và đặt nhắc giờ trên điện thoại cho việc quan trọng.

Dễ cáu, dễ khóc. Khi cơ thể đã căng sẵn, một chuyện nhỏ cũng đủ làm tràn. Bạn có thể nổi nóng với người mình thương nhất, rồi hối hận. Đây là lúc nên báo trước với người nhà rằng mình đang dễ cáu, để hai bên cùng nhẹ tay với nhau.

Ngủ chập chờn hoặc ngủ quá nhiều. Có người nằm mãi không ngủ, có người thức giấc lúc ba bốn giờ sáng rồi không ngủ lại được, có người lại ngủ li bì như để trốn. Cả ba đều thường gặp trong những tuần đầu.

Đờ đẫn, như không còn cảm giác. Một số người không khóc, không cáu mà như bị tê đi, làm việc như cái máy. Đó cũng là một cách cơ thể tự che chắn trước cú sốc, thường nhạt dần sau một thời gian.

Đau mỏi, nặng ngực, ăn không ngon. Cơ căng lâu gây mỏi vai gáy, đau đầu; dạ dày cũng nhạy với căng thẳng. Những dấu hiệu thể chất này nên được bác sĩ khám nếu kéo dài, để loại trừ nguyên nhân khác.

Những ngày đầu: giữ nền khi đầu óc chưa chạy

Trong một hai tuần đầu, mục tiêu không phải là làm được nhiều mà là giữ cho nền không sụp. Danh sách dưới đây cố tình ngắn, vì đầu óc lúc này không nhận nổi danh sách dài:

  1. Viết ra một tờ giấy duy nhất ghi ba nhóm: việc gấp không được bỏ (hạn nộp giấy tờ, khoản tiền thiết yếu, đưa đón con), việc hoãn được một hai tuần, việc bỏ hẳn. Dán tờ giấy ở chỗ dễ thấy.
  2. Đặt giờ dậy và giờ lên giường rồi giữ gần đúng, kể cả cuối tuần. Đây là tín hiệu an toàn mạnh nhất cho cơ thể.
  3. Ăn theo giờ, kể cả khi không đói. Bữa đơn giản cũng được: cơm với một món rau, một quả trứng. Đói lâu làm cáu và mệt nặng thêm.
  4. Cho một người biết chuyện và nhờ họ nhắc mình những việc gấp trong tờ giấy.
  5. Hoãn mọi quyết định lớn như bán tài sản, chuyển nhà, nghỉ hẳn một việc khác, cho tới khi đầu óc đã bớt báo động.
  6. Ra ngoài mười lăm phút mỗi ngày có ánh sáng ban ngày: đi bộ quanh xóm, ra chợ, ngồi ở công viên.

Hôm nào chỉ làm được hai việc đầu cũng tính là giữ nền. Không cần bù vào hôm sau.

Hoàn cảnh khác nhau thì nền cũng khác chút ít. Người sống một mình ở phòng trọ nên chọn người biết chuyện là người ở gần, ghé được khi cần, và hẹn nhau một tin nhắn mỗi tối. Người có con nhỏ thì việc gấp đầu tiên là ai đón đưa, ai lo bữa cho con trong tuần này. Người trụ cột gia đình nên tách riêng khoản tiền thiết yếu của tháng tới ra một chỗ để đầu óc khỏi phải tính đi tính lại mỗi đêm.

Khung 30 ngày theo tuần khi phản ứng còn nặng

Khung này dành cho tháng đầu, lúc mệt, quên, cáu còn rõ. Mỗi tuần thêm một chút, không thêm quá một việc mới cùng lúc.

TuầnViệc nhỏ mỗi ngàyDấu hiệu đang đi đúngNếu trượt thì
Tuần 1Giờ dậy, hai bữa ăn, tờ giấy ba nhóm việcViệc gấp không bị trễNhờ người nhắc, giữ giờ dậy là đủ
Tuần 2Thêm mười lăm phút ra ngoài; đặt nhắc giờ cho việc quan trọngBớt quên hẹn, bớt tìm đồBỏ việc ra ngoài hai ngày rồi thử lại
Tuần 3Thêm một việc có ích nhỏ mỗi ngày (dọn một góc, trả lời một tin)Có lúc đọc được lâu hơn, ít cáu hơn tuần đầuChỉ làm việc có ích cách ngày
Tuần 4Thêm một việc dễ chịu nhỏ; nói chuyện thật với một ngườiNgủ bớt chập chờn; có giờ thấy nhẹQuay về nhịp tuần 2, nói với người tin cậy

Nếu hết tuần thứ tư mà các phản ứng không nhẹ đi chút nào, hoặc nặng hơn, đó là lúc nên đi khám như mục cuối bài.

Nói với người nhà và nơi làm việc về phản ứng của mình

Với vợ, chồng hoặc người sống cùng. “Mấy tuần này anh dễ cáu và hay quên, không phải tại em. Nếu anh gắt, em cứ nhắc nhẹ, anh sẽ ra ngoài một lát rồi quay lại nói chuyện.” Nói trước giúp hai người không biến một lần gắt thành một trận cãi.

Với con tuổi tiểu học. “Mẹ đang có việc khó nên hay mệt. Con không làm gì sai cả. Tối nay mẹ con mình vẫn đọc truyện nhé.” Trẻ cần biết chuyện không phải do mình và nếp quen trong nhà vẫn còn.

Với sếp hoặc người quản lý. “Gia đình em đang có chuyện, mấy tuần tới em có thể chậm hơn bình thường. Em xin ưu tiên việc A và B, việc C cho em lùi hạn được không?” Không cần kể chi tiết, chỉ cần nói đủ để người ta sắp xếp.

Với đồng nghiệp ngồi cạnh. “Dạo này mình có việc nhà nên hay lơ đãng, có gì cậu nhắc mình một câu nhé.” Một người đồng nghiệp biết chuyện vừa đủ sẽ đỡ cho bạn những lần quên lặt vặt như họp đổi giờ, tài liệu cần gửi, mà không cần cả phòng phải biết. Chọn người kín miệng, nói một lần, không cần cập nhật thường xuyên.

Với bạn bè hỏi han nhiều. “Cảm ơn đã hỏi, mình đang ổn dần, khi nào muốn kể mình sẽ kể.” Câu này giữ được tình mà không phải kể lại chuyện mỗi lần gặp.

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ

Phần lớn phản ứng sau biến cố nhẹ dần trong vài tuần khi nền được giữ. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy tự giúp không còn đủ: mất ngủ gần như mỗi đêm quá hai ba tuần, bỏ ăn hoặc sụt cân rõ, không làm nổi việc tối thiểu như tắm rửa, đi chợ, chăm con, buồn hoặc lo gần như suốt ngày mà không nhẹ đi, giật mình, hoảng hốt khi gặp điều gì gợi lại biến cố, hoặc phải uống rượu bia mới chịu được một ngày.

Khi có những dấu hiệu đó, bạn nên đến khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, phòng khám có bác sĩ chuyên khoa, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề. Nếu đau đầu, đau ngực, đau dạ dày kéo dài, hãy khám bác sĩ đa khoa trước để loại trừ nguyên nhân thể chất. Mang theo tờ ghi lại giờ ngủ, bữa ăn và những gì đã xảy ra trong mấy tuần qua sẽ giúp buổi khám đi nhanh hơn.

Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, và gọi 115 nếu nguy cấp.

Tự đánh giá mình bị bệnh gì qua các bài đọc trên mạng thường làm mình lo thêm. Việc gọi tên đúng là của người có chuyên môn; việc của bạn là nhận ra mình cần giúp và đi.

Câu hỏi thường gặp

Phản ứng sau biến cố thường kéo dài bao lâu?

Không có một mốc chung cho mọi người. Với nhiều người, các phản ứng rõ nhất nhẹ dần sau vài tuần nếu nhịp ăn ngủ được giữ. Biến cố kéo dài như người nhà ốm lâu thì phản ứng cũng kéo dài hơn. Nếu vài tuần không nhẹ chút nào thì nên đi khám.

Hay quên sau cú sốc có phải là đầu óc có vấn đề không?

Thường không phải. Khi lo lắng nhiều, đầu óc dồn sức cho chuyện đang đe doạ nên trí nhớ ngắn hạn kém đi. Viết ra giấy và đặt nhắc giờ sẽ đỡ. Nếu quên ngày càng nặng hoặc kèm dấu hiệu lạ, hãy hỏi bác sĩ.

Mình hay cáu với con sau khi mất việc, phải làm sao?

Nói với con rằng bố hoặc mẹ đang mệt và không phải tại con, rồi xin lỗi ngắn gọn sau mỗi lần gắt. Tự đặt cho mình một cách tạm lánh, như ra ban công vài phút, khi thấy sắp nổi nóng. Ăn đủ và ngủ đủ cũng làm giảm cáu đáng kể.

Không khóc, không thấy gì sau biến cố có phải là lạ không?

Không lạ. Cảm giác đờ đẫn, như bị tê đi là một cách cơ thể tự che chắn trong giai đoạn đầu. Nó thường nhạt dần. Nếu kéo dài nhiều tuần và bạn thấy tách rời với mọi thứ xung quanh, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý.

Có nên làm việc thật nhiều để quên đi không?

Làm việc có nhịp thì tốt, nhưng cày liên tục để không phải nghĩ thường chỉ hoãn mệt lại rồi sụp một lần lớn hơn. Nên giữ giờ nghỉ, giờ ngủ, và một lúc trong ngày để thừa nhận chuyện đã xảy ra.

Người thân có phản ứng như vậy thì mình giúp được gì?

Giúp việc cụ thể như nấu một bữa, đón con, đi cùng làm giấy tờ. Nghe nhiều hơn khuyên. Không nói những câu như cố lên hay chuyện nhỏ mà. Nếu thấy dấu hiệu kéo dài hoặc nặng, nhẹ nhàng gợi ý và đi cùng họ tới cơ sở y tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138