Khi người nhà gặp tai nạn và phải nằm nghỉ ở nhà nhiều tuần, cả gia đình chuyển sang một nhịp sống khác: một người ít làm được, một người gánh thêm, thu nhập có khi hụt. Việc cần làm là viết lại cách chia việc trong nhà ngay tuần đầu, giữ tiền ở mức tối thiểu và giữ sức cho người chăm, thay vì chờ người bệnh khỏe lại rồi mới tính.
Giai đoạn ở nhà khác với lúc nằm viện: không có điều dưỡng, không có giờ thăm, mọi việc từ bữa ăn, đưa đi tái khám, tới nỗi bực bội của người phải nằm một chỗ đều dồn về người ở bên. Bài này nói về người gánh tiếp: điều đang xảy ra trong người cả hai, tuần đầu sau ra viện, bảng 90 ngày, nói với con và chỗ làm, ngày khó, và lúc nên gặp chuyên gia. Việc chăm vết thương, tập phục hồi thì theo hướng dẫn của bác sĩ.
Hai người cùng chịu một cú sốc theo hai cách
Người gặp tai nạn thường mang theo về nhà nhiều thứ hơn vết thương: hay giật mình, ngại ra đường, ngủ chập chờn, bực vì phải nhờ vả từng việc nhỏ, lo mất việc. Có người nằm yên chịu đựng, có người cáu với cả nhà. Phản ứng nào cũng hay gặp sau một sự cố bất ngờ, và thường dịu dần khi nhịp sống ổn lại.
Người ở bên cũng chịu cú sốc theo cách riêng. Hình ảnh lúc nhận cuộc gọi báo tin có thể cứ quay lại, đặc biệt khi nghe tiếng còi xe hay thấy người nhà ra đường muộn. Cộng thêm khối việc tăng gấp đôi, người chăm dễ rơi vào trạng thái luôn căng, làm gì cũng vội, ít khi để ý mình đã ăn chưa.
Hiểu rằng cả hai người cùng đang hồi phục, mỗi người một kiểu, giúp gia đình bớt trách nhau. Người bệnh không cố ý khó chịu, người chăm không cố ý lạnh lùng. Cả hai cần một nhịp ngày rõ ràng để có chỗ bám, và cần ai đó ngoài hai người để chia bớt.
Tuần đầu sau khi ra viện về nhà
Tuần đầu là lúc dễ rối nhất vì mọi việc thay đổi cùng lúc. Giữ những việc sau, việc khác để tuần sau:
- Ghi lại lời dặn khi ra viện vào một tờ giấy: lịch tái khám, việc được làm, việc chưa được làm, dấu hiệu phải quay lại viện ngay. Dán ở chỗ cả nhà nhìn thấy.
- Sắp lại chỗ nằm, chỗ đi lại sao cho người bệnh tự làm được nhiều việc nhất: nước uống, điện thoại, đèn trong tầm tay, lối đi vào nhà vệ sinh thông thoáng.
- Chia việc trong nhà thành ba nhóm: việc của người chăm, việc giao cho con hoặc người khác, việc tạm bỏ. Ghi rõ, không để ai đoán.
- Báo chỗ làm của cả hai người: người bị tai nạn cần giấy tờ nghỉ ốm theo hướng dẫn của bệnh viện và chỗ làm; người chăm cần xin linh hoạt giờ giấc.
- Giữ giấy tờ liên quan đến tai nạn vào một bìa: giấy ra viện, hóa đơn, biên bản nếu có. Những việc như bảo hiểm, bồi thường thì hỏi cơ quan bảo hiểm hoặc luật sư, không vội ký thỏa thuận.
- Tính tiền tối thiểu của tháng: khoản thiết yếu, khoản hoãn được. Nếu thu nhập hụt, liên hệ ngân hàng giãn khoản trả góp trước khi trễ hạn.
- Một người ngoài nhà biết lịch để đến thay khi người chăm phải ra ngoài.
Đừng nhận khách đến thăm dồn dập trong tuần đầu. Người bệnh cần ngủ, người chăm cần thời gian dọn dẹp và nghỉ.
Bảng 90 ngày cho gia đình có người đang hồi phục
Mốc thời gian tùy mức độ chấn thương và lời bác sĩ; bảng chỉ là khung để cả nhà biết tuần này tập trung vào gì.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Giờ ăn, giờ ngủ, giờ uống nước cố định; người chăm ra ngoài ít nhất ba mươi phút mỗi ngày khi có người thay | Người bệnh ngủ được, ăn được, không phải quay lại viện ngoài lịch | Bỏ hết việc phụ, nhờ thêm người |
| Tuần 3–6 | Người bệnh tự làm thêm một việc nhỏ mỗi tuần theo mức bác sĩ cho phép; cả nhà ăn chung một bữa | Người bệnh bớt cáu, người chăm có một buổi nghỉ trong tuần | Giữ việc cũ thêm một tuần, không ép |
| Tuần 7–10 | Ra khỏi nhà cùng nhau một đoạn ngắn nếu được phép; người chăm quay lại nhịp làm việc gần như cũ | Việc nhà chia lại được một phần cho người bệnh | Lùi bảng tuần 3–6 |
| Tuần 11–13 | Bàn kế hoạch đi làm lại hoặc sắp xếp mới nếu chưa đi làm được | Cả nhà biết tháng tới sẽ sống thế nào | Hỏi bác sĩ về thời điểm phù hợp, chưa quyết vội |
Ba tháng có thể chưa đủ cho người bị chấn thương nặng. Khi đó lặp lại khung theo lời bác sĩ, quan trọng là mỗi tuần cả nhà biết mình đang làm gì.
Nói với người bệnh, con cái và người quanh mình
Với người bệnh, hỏi trước khi làm thay. Câu mẫu: "Anh muốn tự làm hay để em giúp?" Người phải nằm một chỗ thường khổ vì mất quyền tự quyết hơn là vì đau. Để họ quyết những việc nhỏ trong ngày giúp họ bớt bực.
Với con, giải thích theo tuổi và giao một việc nhỏ. Con nhỏ: "Bố bị đau chân, bác sĩ dặn nằm nghỉ một thời gian, con mang nước cho bố giúp mẹ nhé." Con lớn hơn có thể nhận việc đi chợ gần, trông em một buổi. Đừng giao cho con phần chăm sóc vượt sức.
Với chỗ làm của người bị tai nạn, giữ liên lạc đều. Một tin nhắn hai tuần một lần báo tình hình và dự kiến quay lại giúp chỗ làm sắp xếp và người bệnh bớt lo bị quên. Thủ tục nghỉ và quyền lợi thì hỏi bộ phận nhân sự.
Với người hàng xóm, bạn bè muốn giúp. "Chị đón cháu giúp em chiều thứ Hai và thứ Năm" hoặc "anh chở nhà em đi tái khám sáng thứ Sáu tuần sau được không" cụ thể hơn và dễ nhận lời hơn.
Với người hỏi chi tiết về vụ tai nạn. Có sẵn một câu khép lại: "Nhà em đang tập trung cho anh ấy hồi phục, chuyện đó em xin không kể lại." Kể đi kể lại dễ làm cả hai người khó ngủ.
Giữ sức cho người chăm qua tháng thứ hai
Sau khoảng một tháng, phần lớn người chăm ở nhà bắt đầu thấy đuối: việc không giảm, người bệnh chưa tự lo được nhiều, khách thăm đã thưa, sự giúp đỡ từ họ hàng cũng thưa theo. Đây là lúc cần chủ động xin lại sự giúp đỡ, thay vì chờ người khác nhận ra. Gửi một tin nhắn vào nhóm gia đình với lịch cụ thể: tuần này cần người ở nhà sáng thứ Ba và chiều thứ Bảy.
Giữ cho mình một giờ riêng mỗi ngày, cố định, ngoài nhà nếu được: đi bộ quanh khu phố, ngồi quán nước đầu ngõ, đạp xe một vòng. Giấc ngủ của người chăm cũng cần được bảo vệ: nếu người bệnh cần trợ giúp ban đêm, xem có thể đổi chỗ ngủ để người chăm ngủ liền một đoạn dài, hoặc nhờ người khác trực một đêm mỗi tuần.
Ăn uống của người chăm hay bị bỏ qua nhất: nấu cháo cho người bệnh rồi ăn phần thừa đứng trong bếp. Nấu một nồi cho cả nhà, ngồi xuống ăn đàng hoàng. Nếu đang phải làm toàn thời gian song song với chăm sóc, nói với chỗ làm về một khoảng giảm tải tạm thời có hẹn ngày xem lại, đừng cố gánh đủ cả hai cho tới khi gãy.
Ngày khó và những cái bẫy khi chăm người ở nhà
Có ngày người bệnh đau nhiều, cáu gắt, không chịu ăn; có ngày người chăm mệt tới mức muốn bỏ đi đâu đó một mình. Những ngày đó hạ về mức tối thiểu: ăn, uống nước, giữ lịch tái khám, người chăm nhờ ai đó thay vài giờ để ra ngoài. Đừng cố giải quyết bất đồng lớn trong ngày tệ; để sang hôm sau khi cả hai đã ngủ.
Bẫy hay gặp nhất là người chăm làm hết mọi việc, kể cả việc người bệnh tự làm được, rồi kiệt sức sau vài tuần. Bẫy thứ hai là để người bệnh nằm cả ngày với điện thoại, xem lại những đoạn video tai nạn trên mạng, hoặc đọc tin tức về bồi thường rồi lo lắng. Bẫy thứ ba là gánh nợ để bù thu nhập hụt mà không tính trước cách trả; nên nói chuyện giãn nợ với ngân hàng, chủ nhà trước khi nghĩ tới vay.
Bẫy cuối là vội đi làm lại khi chưa được bác sĩ đồng ý vì sợ mất việc. Nên nói chuyện với chỗ làm về lịch quay lại từng phần, thay vì đặt cược vào sức khỏe chưa hồi.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Với người gặp tai nạn: nếu sau vài tuần vẫn hay mơ thấy lại, giật mình khi nghe tiếng xe, tránh hẳn mọi thứ gợi lại sự việc, không ngủ được, hoặc buồn bã không muốn làm gì, hãy nói với bác sĩ đang theo dõi để được giới thiệu tới khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần. Những dấu hiệu này cần người có chuyên môn đánh giá, không tự kết luận qua đọc tin trên mạng.
Với người chăm: khi mất ngủ kéo dài, ăn không nổi, đau người không rõ lý do, không làm được việc tối thiểu, hoặc thấy mình cần rượu bia mỗi tối mới chịu được, đó là lúc đi khám cho chính mình. Bác sĩ ở trạm y tế, phòng khám quen hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ đều là chỗ bắt đầu được.
Nếu người bệnh hay người chăm có lúc nói tới chuyện không muốn sống hoặc làm hại bản thân, đừng giữ một mình: báo ngay một người thân tin cậy, đưa tới cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà sau tai nạn hay cáu với mọi người, nên làm gì?
Đó là phản ứng hay gặp khi một người mất khả năng tự lo và đang đau. Để họ quyết được việc nhỏ, giữ giờ giấc đều, tránh cãi lý trong lúc họ đang bực. Nếu cáu đi kèm mất ngủ, ăn kém nhiều tuần thì nên báo bác sĩ.
Một mình vừa đi làm vừa chăm người nhà ở nhà, xoay thế nào?
Chia ngày thành ca, tìm một hai người thay giờ cố định trong tuần, xin chỗ làm linh hoạt giờ tạm thời. Sắp lại nhà để người bệnh tự làm nhiều việc nhất có thể. Bỏ những việc nhà không cần thiết trong ba tháng này.
Thu nhập hụt vì người bị tai nạn là trụ cột, bắt đầu từ đâu?
Lập bảng khoản thiết yếu và khoản hoãn được, gọi ngân hàng giãn trả góp trước khi trễ, hỏi chỗ làm và cơ quan bảo hiểm xã hội về chế độ nghỉ ốm hay tai nạn. Bài này không khuyên vay, nhất là vay nóng.
Có nên cho con biết chi tiết vụ tai nạn không?
Con nhỏ chỉ cần biết bố hoặc mẹ bị thương, đang được chữa và sẽ cần thời gian. Tránh kể chi tiết đáng sợ. Con lớn hơn có thể hỏi nhiều, trả lời thật nhưng ngắn và để ý nếu con hay lo lắng khi người nhà ra đường.
Có nên ký thỏa thuận bồi thường ngay khi bên kia đề nghị không?
Không nên vội trong lúc người bệnh chưa rõ mức hồi phục. Giữ đủ giấy tờ, hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền về quyền lợi trước khi ký. Bài này chỉ nêu nguyên lý, không thay ý kiến pháp lý.
Bao lâu thì người bị tai nạn có thể đi làm lại?
Câu này phụ thuộc vào chấn thương và chỉ bác sĩ điều trị trả lời được. Phần gia đình làm được là chuẩn bị từ sớm: hỏi chỗ làm về việc quay lại từng phần, giờ làm giảm, hoặc việc nhẹ hơn trong thời gian đầu.