Khi vợ hoặc chồng bệnh nặng phải điều trị nhiều tháng trong lúc con còn nhỏ, người còn lại cần chia gánh ra thành ba phần nhỏ, chăm người bệnh, giữ nếp cho con, giữ thu nhập, và tìm người đỡ cho từng phần. Không ai một mình làm tốt cả ba trong nhiều tháng liền.
Hoàn cảnh này khó ở chỗ người bạn đời, người thường cùng bạn gánh mọi thứ, giờ lại là người cần được gánh. Con nhỏ không hiểu hết, vẫn đòi hỏi như mọi ngày. Tiền viện tăng trong khi một nguồn thu có thể dừng. Bài này dành cho người còn lại: điều đang diễn ra trong người, tuần đầu, bảng 90 ngày, nói với con theo tuổi, nhờ giúp đỡ, ngày trượt, và lúc bạn cần gặp chuyên gia. Mọi việc về điều trị thì theo bác sĩ.
Gánh hai vai khi người cùng gánh cũng đang cần được đỡ
Người có vợ hoặc chồng bệnh nặng thường kể về một nỗi mệt rất lạ: cùng lúc phải tỏ ra vững trước mặt người bệnh, tỏ ra bình thường trước mặt con, và tỏ ra ổn ở chỗ làm. Ba vai ấy không có chỗ nào để thả lỏng. Ban đêm khi mọi người ngủ, nỗi lo mới kéo tới: nếu điều trị không hiệu quả thì sao, tiền đủ tới đâu, con sẽ ra sao.
Cơ thể phản ứng theo cách quen thuộc của căng thẳng kéo dài: ngủ không sâu, ăn vội, đau mỏi, quên trước quên sau, đôi khi cáu với con vì việc rất nhỏ rồi ân hận. Có người lại thấy mình bình tĩnh lạ thường, làm mọi việc như một cái máy, rồi vài tháng sau mới sụp. Cả hai kiểu đều hay gặp.
Điều giúp được nhất không phải là gồng thêm, mà là bớt số việc bạn phải tự quyết mỗi ngày và có người đỡ cho từng phần. Người bạn đời đang bệnh cũng muốn bạn giữ được sức, vì cả nhà cần bạn đứng vững lâu dài.
Tuần đầu sau khi biết tin
Những ngày đầu thường đầy giấy tờ và lịch khám. Giữ những việc sau để không bị cuốn đi:
- Đi cùng người bệnh trong buổi gặp bác sĩ đầu tiên, ghi lại kế hoạch điều trị, lịch các đợt, những gì gia đình cần chuẩn bị. Hỏi lại khi chưa hiểu.
- Lo người đón đưa và trông con cho hai tuần tới: ông bà, anh chị em, lớp bán trú. Viết lịch dán ở nhà.
- Báo chỗ làm của bạn và của người bệnh, hỏi về chế độ nghỉ ốm, nghỉ chăm người thân, làm linh hoạt. Quyền lợi cụ thể thì hỏi bộ phận nhân sự hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Lập bảng tiền tối thiểu: viện phí phần phải trả, tiền nhà, ăn uống, học phí của con; khoản trả góp thì liên hệ ngân hàng xin giãn trước khi trễ hạn.
- Gom giấy tờ điều trị và bảo hiểm vào một túi, ghi lại các khoản đã chi để làm hồ sơ bảo hiểm sau này.
- Chọn một người làm đầu mối báo tin cho họ hàng, bạn bè, để bạn không phải trả lời từng người.
- Ngủ ít nhất một đêm liền ở nhà mỗi tuần, có người khác ở viện thay.
Nếu người bệnh là người lo tiền bạc trong nhà, ngồi với họ khi họ còn đủ sức để biết các tài khoản, khoản trả định kỳ, giấy tờ quan trọng ở đâu. Nói nhẹ nhàng rằng đó là để họ yên tâm điều trị.
Bảng 90 ngày cho người giữ nhà
Đợt điều trị có thể dài hơn ba tháng. Bảng là khung để mỗi tuần bạn biết đang tập trung vào gì, lặp lại khi bước vào đợt mới.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Giữ giờ ngủ, giờ ăn của con; ăn đủ hai bữa chính; mười phút cho con hỏi chuyện về bố hoặc mẹ | Con đi học đều, có người trông khi bạn ở viện | Nhờ ông bà ở cùng tạm, bỏ hết việc phụ |
| Tuần 3–6 | Lịch tuần cố định: ngày nào ở viện, ngày nào ở nhà với con, ngày nào làm việc; đi bộ hai mươi phút ba lần mỗi tuần | Bạn ngủ được phần lớn các đêm ở nhà, con bớt quấy | Xin chỗ làm giảm tải tạm, thêm người trực viện |
| Tuần 7–10 | Một buổi mỗi tuần cả nhà ở cạnh nhau nếu người bệnh đủ sức: gọi video, ăn chung ở viện, đọc truyện cho con | Con hiểu lịch, không còn hỏi bố mẹ đi đâu | Rút ngắn, giữ cuộc gọi tối |
| Tuần 11–13 | Xem lại tiền, sức và người đỡ cho giai đoạn tiếp theo; giữ một buổi nghỉ riêng cho bạn | Biết rõ ba tháng tới ai đỡ phần nào | Họp lại gia đình, chia lại việc |
Mỗi khi có tin điều trị mới, tốt hay xấu, cho phép mình một hai ngày đi chậm lại rồi mới quay lại bảng.
Nói với con theo tuổi và nhờ người đỡ
Con dưới sáu tuổi: ngắn, thật, và lặp lại lịch. Câu mẫu: "Mẹ bị bệnh, phải ở bệnh viện để bác sĩ chữa. Tối nay bà đón con, mẹ sẽ gọi cho con lúc bảy giờ." Trẻ nhỏ cần biết ai chăm mình hơn là biết tên bệnh.
Con tuổi tiểu học: trả lời câu hỏi, không hứa điều không chắc. "Bố đang được chữa, có ngày bố mệt, có ngày bố khỏe hơn. Bố mẹ sẽ kể cho con nếu có gì thay đổi." Tránh hứa "bố sẽ khỏi ngay" khi chưa rõ.
Con tuổi mới lớn: cho biết nhiều hơn và hỏi con muốn giúp gì. Con lớn thường đoán được nhiều hơn người lớn nghĩ. Nói thật, cho con chọn một việc giúp, và nhắc con vẫn được đi chơi với bạn, vẫn được buồn.
Nhờ ông bà cụ thể theo ngày. "Mẹ ở với cháu tối thứ Hai, thứ Tư giúp con, hôm đó con trực viện." Ông bà lớn tuổi cũng mệt; đừng dồn hết một mối.
Nhận lời giúp của bạn bè bằng việc rõ ràng. Khi có người hỏi "cần gì cứ nói", đáp ngay một việc: nấu một bữa tối thứ Sáu, đón con một buổi, chở người bệnh đi một lần tái khám. Ghi tên người nhận lời vào lịch tuần.
Tiền tối thiểu trong mùa điều trị
Chia khoản chi thành ba ngăn. Ngăn một là viện phí và chi phí đi lại cho người bệnh. Ngăn hai là phần nhà không được dừng: tiền nhà, điện nước, ăn uống, học phí và bán trú của con. Ngăn ba là mọi thứ khác, tạm cắt hoặc hoãn trong ba tháng.
Hỏi kỹ phần bảo hiểm trước khi trả tiền túi. Hỏi phòng tài chính bệnh viện bảo hiểm y tế chi trả phần nào, có cần giấy chuyển tuyến không, có thể thanh toán theo đợt không. Nếu có bảo hiểm sức khỏe riêng, giữ đủ hóa đơn và giấy tờ để làm hồ sơ.
Nói chuyện với chủ nợ trước khi trễ hạn. Gọi ngân hàng, công ty tài chính, chủ nhà, giải thích ngắn có người nhà điều trị bệnh nặng, xin giãn hoặc hoãn một vài kỳ. Nói sớm thường được nghe hơn là nói khi đã trễ nhiều kỳ.
Nhận tiền giúp đỡ thì ghi lại. Họ hàng, bạn bè, đồng nghiệp góp tiền thì ghi tên, số tiền vào một cuốn sổ để sau này cảm ơn và đáp lại khi họ cần. Không cần ngại nhận, nhưng tránh vay mượn có lãi.
Tránh vay nóng và lời mời "chữa khỏi nhanh". Lúc bối rối là lúc dễ bị dụ vay qua ứng dụng hoặc mua sản phẩm đắt tiền ngoài bệnh viện. Mọi khoản chi lớn ngoài phác đồ nên hỏi bác sĩ điều trị và bàn với một người thân tỉnh táo trước.
Ngày tệ và những cái bẫy của người giữ nhà
Sẽ có ngày người bệnh mệt sau đợt điều trị, con ốm cùng lúc, chỗ làm gọi việc gấp. Ngày như thế hạ về mức tối thiểu: con được ăn và ngủ, người bệnh có người ở bên, bạn ăn một bữa nóng. Việc công ty để báo lại sau. Sáng hôm sau quay về dòng gần nhất của bảng.
Bẫy hay gặp: giấu con hoàn toàn rồi con nghe chuyện từ người khác; cố một mình trực viện mọi đêm vì nghĩ đó là bổn phận; lao vào tìm kiếm cách chữa trên mạng rồi tranh cãi với bác sĩ; nhận lời mua các sản phẩm quảng cáo "chữa khỏi" mà chưa hỏi bác sĩ điều trị. Một cái bẫy nữa là vay nóng để chi trả; trước đó hãy hỏi phòng tài chính bệnh viện về bảo hiểm, chia đợt thanh toán, quỹ hỗ trợ.
Cũng tránh quyết định lớn về nhà cửa, công việc trong lúc đang ở giữa đợt điều trị, trừ khi bắt buộc. Những quyết định đó cần đầu óc tỉnh hơn bạn đang có.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Người giữ nhà thường là người cuối cùng nghĩ tới chuyện đi khám. Hãy đi khám cho mình khi: mất ngủ kéo dài trên hai, ba tuần dù có người thay ca; bỏ bữa, sụt cân; đau đầu, đau ngực, hồi hộp không rõ lý do; không làm nổi việc tối thiểu như đưa đón con, đi làm; cần rượu bia mỗi tối để ngủ; hoặc người quanh bạn nói bạn khác hẳn.
Có thể bắt đầu ở bác sĩ quen, rồi hỏi khoa tâm lý, khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Nhiều bệnh viện lớn có nhân viên công tác xã hội hỗ trợ gia đình người bệnh dài ngày, hỏi điều dưỡng khoa để được chỉ chỗ. Với con, nếu con đái dầm trở lại, không chịu đi học, hay sợ hãi kéo dài, nói với giáo viên và hỏi phòng tư vấn tâm lý học đường.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện không muốn sống hay làm hại mình, nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với con nhỏ tên bệnh của bố hoặc mẹ không?
Trẻ nhỏ cần biết ai chăm mình và lịch sinh hoạt sẽ thế nào hơn là tên bệnh. Con lớn hơn có thể được biết nhiều hơn, bằng lời đơn giản và thật. Nếu chưa biết nói sao, có thể hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý của bệnh viện cách nói.
Một mình vừa trực viện vừa đi làm vừa lo con, có ổn không?
Trong vài tuần thì gồng được, nhưng nhiều tháng thì không. Cần ít nhất một người trực viện thay, một người đón đưa con, và chỗ làm linh hoạt tạm thời. Xin giúp đỡ sớm khi còn sức, đừng đợi tới khi gãy.
Người bệnh hay cáu, nói những lời làm mình tổn thương, phải làm sao?
Người đang điều trị nặng thường mệt, đau và sợ. Lời nói lúc đó ít khi là ý thật. Bạn nói nhẹ "anh mệt quá, em ra ngoài một lát rồi vào", rồi tìm người tâm sự cho chính mình. Nếu kéo dài, nói với bác sĩ điều trị.
Thu nhập giảm một nửa, nên làm gì với các khoản nợ?
Liệt kê các khoản trả góp, gọi ngân hàng hỏi giãn hoặc hoãn kỳ trả vì lý do sức khỏe. Giữ khoản thiết yếu trước. Bài này không khuyên vay thêm để bù, nhất là vay nóng hay vay qua ứng dụng.
Thấy mình mong mọi chuyện kết thúc rồi lại thấy có lỗi, có bình thường không?
Ý nghĩ mong gánh nặng nhẹ đi là phản ứng hay gặp ở người chăm sóc lâu ngày, không có nghĩa là bạn không thương người bệnh. Nói điều đó với một người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý giúp bạn nhẹ lòng hơn là giữ một mình.
Có nên nghỉ việc hẳn để chăm vợ hoặc chồng không?
Thử các phương án tạm trước: nghỉ phép, làm từ xa, giảm giờ. Nếu thu nhập của bạn là nguồn chính, mất nó khiến cả nhà khó thêm. Bàn với người bệnh, gia đình và chỗ làm trước khi quyết, không quyết trong tuần đầu.