Mất ngủ trong những đêm đầu sau cú sốc là phản ứng rất thường gặp: cơ thể vẫn đang ở thế canh chừng nên chưa chịu buông. Việc của bạn lúc này không phải là ép mình ngủ cho bằng được, mà là giữ giờ dậy cố định, biết làm gì khi tỉnh giữa đêm, và giữ ban ngày đủ nhịp để giấc ngủ tự quay về dần.
Cái khó của những đêm này là chúng dài và cô độc. Ban ngày còn việc, còn người; tới lúc tắt đèn thì mọi chuyện ùa về cùng lúc, càng cố ngủ càng tỉnh, nhìn đồng hồ thấy hai giờ, ba giờ, rồi lo luôn cho ngày mai sẽ mệt. Bài này đi qua từng khung giờ: trước khi lên giường, lúc nằm mãi không ngủ được, lúc bật dậy giữa đêm, buổi sáng hôm sau, và một khung 30 ngày để ngủ lại được, kèm cách chỉnh cho người ở chung phòng, có con nhỏ hoặc làm ca. Đây là việc tự giúp, không thay cho thăm khám.
Vì sao sau cú sốc lại tỉnh như sáo lúc nửa đêm
Khi gặp một chuyện lớn như mất việc, người nhà nhập viện, cửa hàng phải đóng, cơ thể phản ứng như trước một mối nguy: tim đập nhanh hơn, cơ bắp căng hơn, đầu óc rà đi rà lại mọi khả năng. Ban ngày phản ứng ấy giúp bạn chạy việc. Ban đêm, khi không còn gì để làm, nó vẫn chưa tắt, nên bạn nằm đó mà người vẫn như đang đứng gác. Đó là lý do nhiều người kể rằng mệt rã rời mà nhắm mắt vẫn không ngủ được.
Thêm vào đó là những thói quen mới vô tình làm giấc ngủ khó hơn: nằm lướt điện thoại tìm thông tin về chuyện đang gặp, uống thêm cà phê để cầm cự ban ngày, ngủ bù cả buổi chiều, đi ngủ mỗi hôm một giờ. Từng việc nhỏ thôi, nhưng cộng lại thì đồng hồ trong người bị lệch hẳn.
Hiểu như vậy để bớt hoảng. Mất ngủ vài đêm sau cú sốc chưa phải là dấu hiệu bạn yếu hay sắp ngã quỵ. Nó là tín hiệu cơ thể đang gánh nặng. Phần lớn người ta ngủ lại được khi nhịp ngày được dựng lại và chuyện trước mắt bớt dồn dập. Điều cần tránh là biến mỗi đêm thành một trận chiến, vì càng chiến đấu với giấc ngủ thì cái giường càng thành nơi gợi lo âu.
Ba đêm đầu: giữ nền thay vì ép mình ngủ
Ba đêm đầu sau biến cố, mục tiêu khiêm tốn thôi: được nghỉ, chưa cần ngủ ngon. Những việc nên làm:
- Ăn một bữa tối nhẹ trước giờ ngủ khoảng hai, ba tiếng. Bụng đói cồn cào hay quá no đều làm khó ngủ hơn, mà sau cú sốc người ta hay bỏ bữa tối.
- Cho đầu óc một chỗ để đặt việc. Trước khi lên giường, viết ra giấy những việc phải lo ngày mai, mỗi việc một dòng, kèm giờ sẽ làm. Đầu không phải giữ hộ nữa thì nhẹ hơn.
- Đặt điện thoại ngoài tầm tay. Tìm thêm tin tức về chuyện đang gặp lúc nửa đêm hầu như không giải quyết được gì, chỉ kéo bạn tỉnh thêm một tiếng.
- Báo một người biết là mấy hôm nay bạn ngủ kém. Để họ hiểu nếu bạn chậm, quên, cáu; và để có ai đó bạn có thể nhắn nếu đêm quá dài.
- Đặt báo thức cố định cho sáng hôm sau, dù đêm ngủ được bao nhiêu. Đây là việc quan trọng nhất của ba đêm đầu, nó giữ cho đồng hồ trong người không trôi đi.
Nếu có việc gấp không thể bỏ như đưa con đi học, lên viện thăm người nhà, giấy tờ có hạn, hãy xếp chúng lên đầu danh sách sáng mai và bỏ bớt mọi thứ khác. Đêm kém ngủ thì ngày hôm sau làm ít đi, không phải gồng làm như thường.
Tỉnh giấc giữa đêm: làm gì từ phút thứ hai mươi
Đừng nhìn đồng hồ. Biết bây giờ là ba giờ hai mươi chỉ khiến bạn nhẩm tính còn bao nhiêu tiếng, rồi lo thêm. Quay mặt đồng hồ đi, úp điện thoại xuống.
Nằm mãi không ngủ lại được thì ra khỏi giường. Nếu cảm thấy đã nằm lâu, chừng hai mươi phút mà đầu vẫn chạy, hãy dậy sang chỗ khác, bật một ngọn đèn vàng nhỏ, làm một việc nhàm và nhẹ tay: gấp quần áo, nhặt rau, đọc vài trang sách giấy quen. Buồn ngủ trở lại thì mới về giường. Mục đích là để cái giường gắn với ngủ, không gắn với vật lộn.
Không giải quyết chuyện lớn lúc nửa đêm. Ban đêm mọi chuyện nhìn đều đen hơn thực tế. Ý nào bật ra thì ghi một dòng vào giấy, hẹn sáng mai mới xem. Đừng nhắn tin cho sếp, cho người cũ, cho chủ nợ lúc hai giờ sáng.
Không ăn uống thêm thứ có cà phê, rượu bia. Cốc nước ấm thì được. Rượu bia làm người ta lơ mơ lúc đầu nhưng hay làm tỉnh giấc về sáng, giấc ngủ vụn hơn.
Chấp nhận một đêm kém. Một đêm ngủ ít không quyết định cả tuần. Nghĩ rằng ngày mai sẽ mệt nhưng vẫn qua được thì cơ thể bớt căng, và chính lúc bớt căng thì giấc ngủ dễ quay lại hơn.
Ban ngày quyết định ban đêm: giờ dậy, ánh sáng và giấc trưa
Phần lớn công sức ngủ lại được nằm ở ban ngày. Việc thứ nhất là dậy cùng một giờ mỗi sáng, kể cả cuối tuần, kể cả đêm qua chỉ ngủ được ba tiếng. Dậy rồi thì ra chỗ có ánh sáng tự nhiên trong khoảng mười lăm đến ba mươi phút: ban công, đầu ngõ, đi bộ ra quán ăn sáng. Ánh sáng buổi sáng là tín hiệu mạnh nhất để chỉnh lại đồng hồ trong người.
Việc thứ hai là giấc trưa. Sau đêm mất ngủ, rất dễ nằm vật ra cả buổi chiều. Giấc trưa nên gọn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút và trước ba giờ chiều. Ngủ dài hơn sẽ lấy mất cơn buồn ngủ của buổi tối, rồi đêm lại trằn trọc, thành vòng lặp.
Việc thứ ba là cho cơ thể mệt một cách lành mạnh: đi bộ, làm việc nhà, đạp xe đi chợ. Người vừa gặp biến cố hay nằm một chỗ cả ngày vì không còn sức, nhưng mệt trong đầu mà người không vận động gì thì tối càng khó ngủ. Thêm nữa, cà phê và trà đặc nên dừng từ đầu giờ chiều. Cuối cùng, chừa ra một khoảng ba mươi phút trước giờ ngủ để hạ nhịp: tắt bớt đèn, tắm nước ấm, không bàn chuyện tiền bạc hay chuyện lớn vào khung giờ đó.
Khung 30 ngày để ngủ lại được
Khung dưới đây là việc nhỏ làm được mỗi ngày, không phải lời hứa đến ngày thứ ba mươi sẽ ngủ như cũ. Có người nhanh hơn, có người lâu hơn tuỳ chuyện đang gặp.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 – 7 | Báo thức cố định; ra ánh sáng buổi sáng; ghi việc ngày mai trước khi ngủ; điện thoại để ngoài tầm tay | Dậy đúng giờ ít nhất năm trên bảy ngày | Giữ riêng giờ dậy, bỏ qua mọi thứ khác |
| Ngày 8 – 14 | Thêm hai mươi phút đi bộ hoặc việc tay chân; giấc trưa không quá ba mươi phút | Có vài đêm ngủ liền được ba, bốn tiếng | Xem lại giấc trưa và giờ uống cà phê |
| Ngày 15 – 21 | Tập thói quen ra khỏi giường khi nằm lâu không ngủ; giữ khoảng hạ nhịp ba mươi phút | Thời gian nằm trằn trọc ngắn dần | Ghi lại ba đêm tệ nhất có gì chung |
| Ngày 22 – 30 | Giữ nguyên nhịp, không đổi gì lớn; cuối tuần vẫn dậy đúng giờ | Ban ngày đỡ lả, ít cáu hơn | Nếu không có tiến triển gì, đặt lịch gặp bác sĩ |
Mẹo nhỏ: không cần ghi số giờ ngủ chính xác. Chỉ cần mỗi sáng đánh dấu đêm qua là tạm, kém hay khá. Theo dõi quá kỹ dễ biến việc ngủ thành thêm một nỗi lo.
Chỉnh theo hoàn cảnh: ở chung phòng, có con nhỏ, làm ca
Ở chung phòng hoặc ở trọ. Không có chỗ khác để ngồi khi tỉnh giữa đêm thì ngồi dậy ở góc giường, bật đèn ngủ nhỏ, đeo tai nghe nghe một thứ đều đều. Nói trước với người ở cùng để họ không giật mình hay hỏi han lúc nửa đêm.
Có con nhỏ thức đêm. Giờ dậy cố định khó giữ, nên thay bằng giờ ra ánh sáng cố định và chia ca với người lớn khác trong nhà nếu được. Một đêm có người khác trông con để bạn ngủ liền một giấc dài là món quà rất thật, đừng ngại xin.
Làm ca hoặc đang trực viện cho người nhà. Giữ cố định giờ ngủ chính sau ca, che kín phòng, và giữ nghi thức trước khi ngủ y như ban đêm. Ngày đổi ca thì chấp nhận vài hôm lệch, đừng tự trách.
Sống một mình. Đêm dài dễ thấy trống hơn. Hẹn trước với một người bạn là có thể nhắn tin khi không ngủ được, không cần họ trả lời ngay, chỉ cần biết có chỗ để gửi.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Tự giúp có giới hạn. Nên đi khám ở cơ sở y tế, khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý có chứng chỉ khi:
- Mất ngủ kéo dài quá ba, bốn tuần dù đã giữ nhịp như trên.
- Ban ngày không làm nổi việc tối thiểu: không đi làm được, không lo được cho con, lái xe thấy lơ mơ.
- Bỏ ăn, sụt cân rõ, hoặc thấy tim đập mạnh, khó thở, đau người không rõ lý do.
- Bắt đầu phải dùng rượu bia, hay muốn tự tìm thứ gì đó để ép mình ngủ.
- Những hình ảnh về biến cố cứ hiện lại, giật mình liên tục, hoặc sợ đi ngủ.
Mất ngủ có thể đi kèm những vấn đề cần chuyên gia đánh giá; bác sĩ là người quyết định có cần điều trị gì không, đừng tự mua bất cứ thứ gì để uống. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, và gọi 115 nếu thấy nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ sau cú sốc thường kéo dài bao lâu?
Không có con số chung cho mọi người. Nhiều người ngủ lại dần trong vài tuần khi nhịp ngày được dựng lại, nhưng nếu quá ba, bốn tuần mà không đỡ thì nên đi khám thay vì chờ.
Có nên nằm yên nhắm mắt cho tới sáng không?
Nằm yên được và thấy dễ chịu thì cứ nằm. Nhưng nếu nằm lâu mà đầu càng chạy, người càng bứt rứt, dậy làm một việc nhẹ dưới đèn vàng rồi quay lại giường sẽ đỡ hơn.
Đêm qua gần như thức trắng, sáng nay có nên ngủ bù không?
Vẫn nên dậy đúng giờ, rồi chợp mắt một giấc trưa khoảng hai mươi đến ba mươi phút trước ba giờ chiều. Ngủ bù cả buổi sáng dễ làm đêm nay tiếp tục khó ngủ.
Uống một chút rượu cho dễ ngủ có sao không?
Rượu bia làm buồn ngủ lúc đầu nhưng hay khiến tỉnh giấc về sáng và giấc ngủ vụn hơn. Nếu thấy mình cần rượu mới ngủ được thì đó là lúc nên gặp bác sĩ.
Nghe nhạc hay xem phim để ngủ có được không?
Một thứ âm thanh đều đều, quen thuộc, hẹn giờ tắt thì nhiều người thấy dễ chịu. Phim có tình tiết hay mạng xã hội thì thường kéo người ta tỉnh thêm, nên tránh.
Có nên tự mua thuốc ngủ uống vài hôm không?
Không nên tự mua. Mất ngủ kéo dài cần bác sĩ thăm khám để biết nguyên nhân và quyết định cách xử lý phù hợp, việc tự dùng có thể che mất vấn đề thật.