VungChai.comVững Chãi
Hiểu về khả năng phục hồi

Khả năng phục hồi tâm lý là gì: quay lại được nhịp sống, không phải hết buồn

Khả năng phục hồi tâm lý không phải là không buồn mà là quay lại được nhịp ăn, ngủ, làm việc sau biến cố. Hiểu đúng để biết mình đang đi tới đâu.

a woman in her thirties seen from behind watering potted plants on a small balcony, fresh greenery, soft morning daylight, wide shot

Khả năng phục hồi tâm lý là sức quay lại được nhịp sống sau một biến cố: ăn được, ngủ được, làm được những việc tối thiểu và dần dần nhận lại những việc mình từng làm. Nó không có nghĩa là hết buồn, không lo, không đau. Người phục hồi tốt vẫn buồn, chỉ là nỗi buồn không còn chiếm hết ngày của họ.

Cái khó là chữ “phục hồi” nghe như một đích đến, nên nhiều người sau khi mất việc, đóng cửa quán hay đi qua một cuộc ly hôn cứ tự chấm điểm mình theo kiểu đã hết buồn chưa, đã mạnh mẽ chưa. Chấm như thế thì ngày nào cũng trượt. Dưới đây là cách hiểu khả năng phục hồi bằng lời thường, những thứ hay bị nhầm với nó, nó hiện ra thế nào trong một ngày bình thường, khung 30 và 90 ngày để nhìn đường đi của mình, cách nhờ người quanh mình, và lúc nào thì nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Khả năng phục hồi nói bằng lời thường

Hình dung một cái cây non bị gió quật nằm rạp. Cây có sức bật không phải vì nó không bị quật, mà vì sau cơn gió rễ vẫn còn bám đất, thân vẫn còn nhựa, nên vài hôm sau nó đứng lên được, có khi hơi nghiêng. Khả năng phục hồi ở người cũng vậy: biến cố vẫn quật mình ngã, nhưng còn những thứ giữ mình bám đất như giấc ngủ, bữa ăn, một người để nói chuyện, một việc để làm, một khoản tiền đủ sống tối thiểu.

Vì thế nói ai đó “có khả năng phục hồi” không phải là khen tính cách. Đó là mô tả một quá trình: sau cú sốc có một giai đoạn chao đảo, rồi người ta lần lượt nhặt lại từng mảnh của ngày sống. Có người nhặt nhanh, có người chậm, có người nhặt được rồi lại đánh rơi. Tất cả đều nằm trong phục hồi.

Điểm quan trọng nhất cần nhớ: phục hồi được đo bằng việc làm được, không đo bằng cảm xúc. Một người vừa mất việc ba tuần, vẫn thấy nặng ngực mỗi sáng nhưng đã dậy đúng giờ, ăn đủ hai bữa, gọi được cho cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi giấy tờ và tối nay đi bộ được một vòng quanh xóm, là người đang phục hồi. Người khác cười nói bình thường nhưng ba tuần nay không ngủ quá bốn tiếng, uống rượu mỗi tối để chợp mắt, thì chưa hẳn.

Ba thứ hay bị nhầm với khả năng phục hồi

Nhầm với “không biết buồn”. Người không để lộ cảm xúc dễ được khen là vững. Nhưng giấu cảm xúc tốn sức, và sức đó lẽ ra dùng cho việc dựng lại nhịp sống. Người phục hồi tốt thường là người cho phép mình buồn vào một lúc nào đó trong ngày, rồi vẫn nấu cơm, vẫn đưa con đi học. Buồn và làm việc tồn tại cùng lúc được.

Nhầm với “tự lo được hết”. Nhiều người, nhất là người trụ cột gia đình, coi việc nhờ ai đó là yếu. Thực tế người đứng dậy nhanh sau biến cố hầu như luôn có ít nhất một người để kể chuyện và vài người để nhờ việc cụ thể. Tự gánh hết không phải là vững, đó là gồng, và gồng lâu thì gãy.

Nhầm với “quên được là xong”. Biến cố lớn không bị xoá. Người đã đóng cửa cửa hàng sẽ còn nhớ cái ngày kéo cửa cuốn lần cuối. Phục hồi không phải là quên mà là nhớ mà không bị kéo sập cả ngày. Lúc đầu một kỷ niệm có thể làm bạn mất cả buổi chiều, về sau chỉ còn chùng xuống vài phút rồi quay lại việc đang làm.

Nhầm với một đường thẳng đi lên. Phục hồi đi lên xuống: tuần này ổn, tuần sau tụt, rồi lại lên. Người không biết điều này hay hoảng ở lần tụt đầu tiên và nghĩ mình “quay về vạch xuất phát”. Thật ra tụt sau một quãng ổn thường nhẹ hơn và ngắn hơn lần đầu, vì nền đã có.

Phục hồi hiện ra thế nào trong một ngày bình thường

Vì phục hồi đo bằng việc làm được, cách dễ nhất để nhìn thấy nó là soi vào một ngày. Những mảnh dưới đây là thứ người ta thường nhặt lại theo thứ tự gần đúng, từ nền lên ngọn:

  • Giờ dậy. Dậy vào một giờ tương đối cố định, kể cả hôm không có việc gì phải làm. Đây là mảnh đầu tiên và quan trọng nhất, vì cả ngày treo lên nó.
  • Hai bữa ăn tử tế. Không cần ngon, cần đủ và đúng bữa. Sau biến cố người ta hay quên ăn hoặc ăn vặt cả ngày; quay lại được hai bữa ra bữa là một dấu hiệu rõ.
  • Một việc có ích. Nộp một tờ giấy, trả lời một tin nhắn công việc, dọn một góc nhà. Một việc thôi, xong là được tính.
  • Một lần ra ngoài. Đi chợ, đi bộ quanh khu nhà, ngồi quán nước đầu ngõ. Ánh sáng ban ngày và việc thấy người khác sinh hoạt bình thường kéo mình ra khỏi vòng suy nghĩ trong phòng.
  • Một lần nói chuyện thật. Không phải hỏi han xã giao, mà là kể được một câu thật về tình hình của mình với một người tin được.
  • Một việc dễ chịu nhỏ. Tưới cây, nghe một bài nhạc cũ, nấu một món mình thích. Ban đầu làm mà chưa thấy vui cũng không sao, cứ làm.
  • Giờ ngủ. Lên giường vào một giờ gần cố định, kể cả khi chưa ngủ được ngay.

Ngày nào nhặt được ba bốn mảnh trong danh sách này là một ngày đang phục hồi, dù trong lòng vẫn nặng. Ngày chỉ nhặt được giờ dậy và một bữa ăn cũng không phải ngày hỏng; đó là ngày giữ nền.

Khung 30 và 90 ngày để nhìn đường đi của mình

Khung dưới đây không phải lời hứa sau 90 ngày sẽ hết buồn. Nó là cái thước để bạn biết mình đang ở đâu và việc nhỏ tiếp theo là gì. Mỗi người đi nhanh chậm khác nhau tuỳ biến cố và nguồn lực.

Giai đoạnViệc nhỏ mỗi ngàyDấu hiệu đang đi đúngNếu trượt thì
Tuần 1–2Giờ dậy cố định, hai bữa ăn, báo tin cho một người, xử lý việc gấp không bỏ được (giấy tờ, tiền thiết yếu, con cái)Ngủ được dù chập chờn; việc gấp không bị trễ hạnChỉ giữ giờ dậy và một bữa ăn; nhờ người nhắc
Tuần 3–4Thêm một việc có ích và một lần ra ngoài mỗi ngàyCó những giờ trong ngày quên mất chuyện đã xảy raBỏ việc có ích, giữ lần ra ngoài
Tháng thứ 2Dựng nhịp tuần: hai ngày cho việc lớn (tìm việc, xếp nợ, giấy tờ), các ngày còn lại việc nhỏLàm xong được một việc lớn trong tuầnQuay về nhịp tuần 3–4 trong bảy ngày rồi thử lại
Tháng thứ 3Đặt một hai mục tiêu cho ba tháng tới; quay lại một thói quen cũ đã bỏNghĩ được về tương lai gần mà không thấy ngợpGiảm mục tiêu xuống còn một; nói chuyện với người tin cậy

Nếu sau một hai tháng bạn vẫn đứng yên ở hàng đầu tiên, không nhích được, đó không phải lỗi của bạn mà là tín hiệu nên có thêm người đỡ, kể cả người có chuyên môn.

Một cách dùng bảng cho dễ: mỗi tối Chủ nhật, mở bảng ra và đánh dấu hàng nào trong tuần qua mình làm được phần lớn số ngày. Không cần làm đủ bảy trên bảy. Làm được bốn năm ngày là đã đứng ở hàng đó. Nếu tuần nào tụt xuống hàng dưới, ghi thêm một dòng vì sao: ốm, có giấy báo nợ, gặp lại người cũ, hay chỉ là mệt. Sau vài tuần, những dòng ghi chú này cho bạn thấy cái gì hay kéo mình xuống để lần sau chuẩn bị trước.

Người quanh mình: nhờ thế nào cho đúng việc

Chọn một người để biết hết. Không cần kể với mọi người. Một người biết rõ chuyện, để khi bạn nói “hôm nay tệ” thì họ hiểu mà không cần giải thích lại từ đầu. Câu mở có thể là: “Em đang có chuyện, chưa cần lời khuyên, chỉ cần có người biết.”

Nhờ việc cụ thể thay vì chờ người ta hỏi. Người quanh ta thường muốn giúp mà không biết giúp gì. “Chị đón cháu giúp em thứ ba với thứ năm được không” dễ nhận lời hơn nhiều so với “có gì chị giúp em nhé”.

Nói rõ điều mình chưa muốn nghe. Những câu như “cố lên”, “chuyện nhỏ mà” đến từ ý tốt nhưng có thể làm mình khép lại. Nói nhẹ: “Em biết anh muốn em đỡ buồn, nhưng giờ em chỉ cần anh nghe thôi.”

Với con nhỏ, nói ngắn và thật. Trẻ cảm được không khí trong nhà. Một câu đơn giản theo tuổi, như “Bố đang có chuyện ở chỗ làm nên hay mệt, không phải tại con”, giúp con yên hơn là im lặng.

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ

Hiểu về khả năng phục hồi không có nghĩa là việc gì cũng tự làm được. Nên tìm đến chuyên gia tâm lý có chứng chỉ, khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện, hoặc bác sĩ ở cơ sở y tế gần nhà khi có những dấu hiệu sau:

  • Buồn, trống rỗng hoặc lo lắng gần như cả ngày, kéo dài quá vài tuần mà không nhẹ đi chút nào.
  • Mất ngủ nhiều đêm liên tiếp, hoặc ngủ li bì mà dậy vẫn kiệt sức.
  • Bỏ ăn, sụt cân rõ, hoặc ăn uống mất kiểm soát.
  • Không làm nổi việc tối thiểu: không tắm rửa, không ra khỏi giường, bỏ mặc việc của con cái.
  • Phải dùng rượu bia hoặc thứ gì đó mới chịu đựng được một ngày.
  • Đau đầu, đau ngực, đau người kéo dài không rõ lý do.

Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa, hãy nói ngay với một người thân tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.

Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là mình hỏng hay thua. Đó là thêm một người đỡ có nghề, giống như gãy chân thì đi bó bột chứ không cố tự đi lại cho bằng được.

Câu hỏi thường gặp

Khả năng phục hồi có phải là bẩm sinh không?

Không hẳn. Tính khí mỗi người có khác, nhưng phần lớn sức bật đến từ nguồn lực quanh mình như giấc ngủ, người đỡ, tiền tối thiểu, một việc để làm. Những thứ đó có thể bồi đắp dần, nên khả năng phục hồi cũng có thể tăng lên theo thời gian.

Vẫn còn buồn sau hai tháng thì có phải là phục hồi kém không?

Không. Còn buồn là bình thường sau một biến cố lớn. Câu hỏi đúng hơn là nỗi buồn có còn chặn bạn làm những việc tối thiểu hay không. Nếu bạn vẫn ăn, ngủ, làm được việc cơ bản thì bạn đang đi trên đường phục hồi.

Làm sao biết mình đang phục hồi hay chỉ đang gồng?

Gồng thường đi kèm mất ngủ kéo dài, cáu bẳn với người nhà, phải dùng rượu bia hoặc làm việc liên tục để không nghĩ. Phục hồi thì có lúc nghỉ thật, có giấc ngủ dù chưa sâu, và có những giờ trong ngày thấy nhẹ.

Có cần đợi hết buồn mới bắt đầu làm lại không?

Không cần và cũng không nên đợi. Việc nhỏ mỗi ngày như dậy đúng giờ, ăn đủ bữa, ra ngoài một lần thường đi trước cảm xúc. Làm trước, cảm giác nhẹ đi thường đến sau, có khi sau vài tuần.

Người thân nói mình yếu đuối vì chậm đứng dậy thì nên làm gì?

Bạn nên kể rõ mình đang làm gì mỗi ngày để họ thấy bạn không bỏ cuộc, và nói cụ thể họ giúp được gì. Nếu lời nói của họ làm bạn tụt dốc, hãy giữ khoảng cách vừa phải một thời gian và tìm người đỡ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138