Khi bố mẹ bị lừa mất khoản tích cóp rồi mất ngủ, bỏ ăn, tự trách, ngại gặp ai kéo dài vài tuần, con cái nên gợi ý đi khám, nhưng mở lời bằng nỗi lo cho sức khoẻ chứ không phải bằng chuyện bị lừa. Đặt việc đi khám như một lần khám giấc ngủ, đi cùng, để bố mẹ chọn giờ, và không nhắc lại chuyện "đã bảo rồi".
Khó ở chỗ người lớn tuổi thường coi chuyện đi khám tâm lý là chuyện của "người có vấn đề", lại đang xấu hổ vì bị lừa, sợ con cái coi thường. Họ hay giấu, nói "không sao", rồi một mình thức trắng nghĩ về số tiền. Phần dưới nói những gì đang diễn ra trong bố mẹ, dấu hiệu nên đi khám, những ngày đầu con cái nên làm gì, câu mở lời mẫu, nhịp 30 và 90 ngày, và những bẫy cần tránh. Phần trình báo, đòi lại tiền chỉ nhắc nguyên lý: hỏi công an và luật sư.
Những gì đang diễn ra trong bố mẹ sau khi bị lừa
Khoản tích cóp với người lớn tuổi không chỉ là tiền. Đó là phần dự phòng cho tuổi già, cho lúc ốm đau, có khi là phần định để lại cho con. Mất nó, bố mẹ mất cùng lúc cảm giác an toàn và cảm giác mình còn tự lo được. Thêm vào đó là nỗi xấu hổ: "cả đời cẩn thận, già rồi lại mắc".
Phản ứng thường gặp là thức trắng nghĩ lại từng cuộc gọi, kể đi kể lại chuyện bị lừa hoặc ngược lại không nhắc một chữ, ăn ít, ngại ra chợ, ngại gặp hàng xóm, cáu với vợ chồng, đổ lỗi qua lại. Có người lớn tuổi than đau đầu, đau ngực, tim đập nhanh nhiều hơn. Những phản ứng này thường gặp sau một cú sốc lớn, nhất là ở người đã quen kiểm soát mọi việc trong nhà.
Người lớn tuổi phục hồi chậm hơn người trẻ một phần vì ít nguồn lực mới: không còn đi làm để có lịch ngày, ít bạn bè thân để kể, sức khoẻ vốn đã có bệnh nền. Vì thế con cái càng cần để mắt kỹ trong vài tháng đầu.
Dấu hiệu nên đưa bố mẹ đi khám
So với chính bố mẹ trước khi bị lừa. Một hai dấu hiệu kéo dài quá hai đến bốn tuần là đã nên tính:
- Mất ngủ gần như mỗi đêm, hoặc ngủ li bì cả ngày, khác hẳn thói quen.
- Bỏ bữa, sụt cân, không còn để ý tới việc nấu nướng vốn rất kỹ.
- Không ra khỏi nhà, bỏ những buổi tập dưỡng sinh, đi chợ, gặp bạn già vẫn giữ nhiều năm.
- Tự trách liên tục, nói những câu như "sống thêm cũng chỉ làm khổ con".
- Quên trước quên sau rõ rệt, lẫn lộn ngày giờ, quên cả lịch tái khám bệnh nền.
- Đau đầu, đau ngực, hồi hộp kéo dài, huyết áp lên xuống bất thường so với trước.
Dấu hiệu quên nhiều và đau ngực cần khám cơ thể sớm, vì ở người lớn tuổi chúng có thể có nguyên nhân thể chất. Bác sĩ sẽ khám và đánh giá; con cái không nên tự đoán.
Những ngày đầu: con cái nên làm gì
Tuần đầu, việc quan trọng nhất là để bố mẹ biết con không trách và con đang ở bên.
- Nói ngay một câu: "Con không trách bố mẹ. Kẻ lừa đảo bây giờ rất tinh vi. Mình lo từng việc."
- Cùng bố mẹ làm những việc gấp: gọi ngân hàng báo khoá tài khoản, giữ lại tin nhắn, số điện thoại, giấy tờ liên quan, trình báo công an nơi cư trú. Chuyện đòi lại tiền hỏi công an và luật sư, không tin những lời mời "lấy lại tiền có thu phí".
- Đổi mật khẩu, cài đặt lại điện thoại cho bố mẹ cùng lúc, nói nhẹ nhàng là để phòng chung cho cả nhà.
- Ở lại với bố mẹ một hai đêm nếu được, hoặc gọi điện mỗi tối trong tuần đầu.
- Giữ chuyện trong nhà, hỏi bố mẹ muốn ai biết, không để họ hàng gọi tới hỏi han.
- Xem lại khoản chi thiết yếu của bố mẹ trong vài tháng tới; nếu con đỡ được thì nói rõ là con góp, không phải cho vay, và không gợi ý bố mẹ vay để bù.
Sau tuần đầu, cú sốc dịu dần nhưng nỗi tự trách thường mới bắt đầu nặng. Đó là lúc cần để mắt tới các dấu hiệu nên đi khám.
Câu mở lời không làm bố mẹ tự ái
Bắt đầu từ sức khoẻ, không từ chuyện bị lừa: "Mấy tuần nay con thấy mẹ ngủ không được, ăn ít đi. Con muốn đưa mẹ đi khám xem giấc ngủ với huyết áp thế nào." Người lớn tuổi dễ nhận lời khám giấc ngủ hơn khám tâm lý.
Dùng người bố mẹ tin: Nếu bố mẹ tin bác sĩ gia đình hay một người bạn già từng đi khám, nhờ người đó nói một câu. Lời của người ngang tuổi thường nặng ký hơn lời của con.
Đi cùng, lo hết phần thủ tục: "Con đặt lịch sáng thứ tư, con chở bố mẹ đi, khám xong mình ăn sáng." Bớt cho bố mẹ mọi việc lặt vặt để họ khỏi lấy lý do phiền.
Khi bố mẹ gạt đi: "Được, mình đợi thêm. Nhưng nếu tới cuối tháng mẹ vẫn mất ngủ thì mình đi một lần nhé." Hẹn mốc rõ, không cãi.
Tránh những câu này: "Đã bảo đừng nghe điện thoại lạ", "giờ thì hết tiền rồi đó", "bố mẹ già rồi nên lẩm cẩm". Một câu như vậy có thể làm bố mẹ đóng cửa với con cả tháng.
Nhịp 30 và 90 ngày giúp bố mẹ đứng dậy
Người lớn tuổi phục hồi tốt hơn khi có nhịp ngày đều và có việc làm cho thấy mình vẫn có ích. Bảng này là khung, con cái chỉnh theo sức khoẻ của bố mẹ.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Cuộc gọi tối mỗi ngày, cùng ăn một bữa cuối tuần | Bố mẹ ăn đủ bữa, ngủ được vài tiếng liền | Ở lại một đêm, gọi thêm buổi sáng |
| Tuần 3–4 | Rủ bố mẹ quay lại một thói quen cũ: tập buổi sáng, đi chợ, gặp bạn già | Bố mẹ ra khỏi nhà vài lần mỗi tuần | Đặt lịch khám, đi cùng |
| Tháng 2 | Nhờ bố mẹ một việc có ích: trông cháu một buổi, dạy cháu nấu món quen | Bố mẹ kể chuyện khác ngoài chuyện bị lừa | Hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia về bước tiếp |
| Tháng 3 | Cùng bố mẹ lập lại danh sách chi tiêu tháng, phần con góp nếu có | Bố mẹ bớt tự trách, lo lại được việc nhà | Quay lại nhịp tuần đầu, không trách |
Khung này không hứa bố mẹ sẽ quên chuyện mất tiền. Nó giúp bố mẹ có lại lịch ngày và cảm giác mình còn tự lo được.
Khi nào cần đưa bố mẹ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và đi đâu
Nên đặt lịch khi các dấu hiệu ở trên kéo dài quá vài tuần, khi bố mẹ không làm nổi việc tối thiểu trong nhà, bắt đầu uống rượu nhiều hơn để ngủ, hoặc có dấu hiệu quên nhiều, đau ngực, huyết áp thất thường. Nếu bố hoặc mẹ nói tới chuyện không muốn sống hay làm hại bản thân, con cái cần ở bên ngay, báo cho người thân khác, đưa đến cơ sở y tế gần nhất và gọi 115 nếu nguy cấp.
Với người lớn tuổi, nên bắt đầu từ bác sĩ đang theo dõi bệnh nền hoặc khoa nội để khám cơ thể trước, kể rõ chuyện bị lừa và những thay đổi từ đó. Bác sĩ sẽ giới thiệu tiếp tới khoa tâm thần, khoa tâm lý bệnh viện hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ nếu cần. Mang theo sổ khám bệnh nền và kết quả khám gần nhất để bác sĩ nắm, và để bố mẹ tự kể phần của mình trước khi con bổ sung.
Khi con ở xa, hoặc chỉ bố hay mẹ là người bị lừa
Nhiều người con đi làm xa, chỉ biết chuyện khi đã qua vài tuần. Từ xa, giữ một cuộc gọi cố định mỗi tối, gọi hình để thấy nhà cửa và bữa ăn, nhờ một người hàng xóm hay họ hàng ở gần ghé thăm vài lần mỗi tuần. Nếu thấy dấu hiệu nặng dần, thu xếp về một chuyến ba bốn ngày để cùng đi khám và cùng lo các giấy tờ còn dang dở.
Khi chỉ bố hoặc mẹ là người bị lừa, người còn lại thường vừa giận vừa thương. Có khi người kia trách móc trong cơn giận, làm người bị lừa càng thu mình. Con cái nói riêng với người không bị lừa: "Con biết mẹ giận, nhưng bố đang mất ngủ, mình cùng đỡ bố trước đã." Chuyện ai sai để sau, nếu cần thì cả hai đi gặp chuyên gia cùng nhau.
Nếu bố mẹ sống một mình, nhất là người đã goá, cảm giác trống trải sau khi mất tiền thường nặng hơn. Đây là trường hợp cần để mắt sớm nhất, vì không có ai trong nhà thấy những thay đổi hằng ngày.
Những bẫy con cái hay mắc
Bẫy thứ nhất là thay bố mẹ quyết hết: thu lại điện thoại, giữ hết thẻ ngân hàng, không cho đi đâu một mình. Ý là bảo vệ, nhưng bố mẹ cảm thấy mình bị tước quyền, càng xấu hổ và thu mình. Nên bàn với bố mẹ những cách phòng mà họ đồng ý, như cài chặn cuộc gọi lạ, đặt hạn mức chuyển tiền.
Bẫy thứ hai là tin vào những lời hứa đòi lại tiền nhanh có thu phí; đó thường là cú lừa thứ hai nhắm vào người vừa mất tiền. Bẫy thứ ba là nhắc lại chuyện cũ mỗi khi có bất đồng. Bẫy thứ tư là gợi ý bố mẹ vay hoặc bán đất để bù lại khoản đã mất trong lúc còn rối.
Nếu anh chị em trong nhà mâu thuẫn về chuyện trách ai, nên ngồi lại với nhau riêng, không cãi nhau trước mặt bố mẹ. Một nhà thống nhất "không trách, cùng lo" là chỗ dựa lớn nhất cho bố mẹ lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ bị lừa mất tiền mà cứ nói không sao thì có nên tin không?
Nên tôn trọng nhưng vẫn để ý giấc ngủ, bữa ăn, việc ra ngoài của bố mẹ trong vài tuần. Người lớn tuổi hay nói không sao để con khỏi lo. Nếu nhiều dấu hiệu khác đi, con nên gợi ý đi khám.
Làm sao để bố mẹ chịu đi khám tâm lý?
Mở lời bằng nỗi lo sức khoẻ như giấc ngủ, huyết áp, không bằng chuyện bị lừa. Đặt lịch giùm, đi cùng, và có thể bắt đầu từ bác sĩ bố mẹ đang tin để được giới thiệu tiếp.
Có nên nói với họ hàng chuyện bố mẹ bị lừa không?
Hỏi bố mẹ trước. Nhiều người lớn tuổi rất ngại người khác biết. Chỉ báo cho người cần biết để cùng đỡ, và nhờ họ không gọi điện hỏi han nhiều.
Có dịch vụ lấy lại tiền bị lừa thu phí thì có nên thử không?
Rất cần cẩn trọng, vì đây thường là cú lừa thứ hai nhắm vào người vừa mất tiền. Việc đòi lại tiền nên đi qua công an nơi cư trú và hỏi luật sư.
Bố mẹ lớn tuổi nên gặp ai trước, bác sĩ hay chuyên gia tâm lý?
Nên gặp bác sĩ đang theo dõi bệnh nền hoặc khoa nội trước để khám cơ thể, vì mất ngủ, quên, đau ngực ở người lớn tuổi có thể có nguyên nhân thể chất. Bác sĩ sẽ giới thiệu tiếp khi cần.
Con cái nên góp tiền cho bố mẹ sau khi bị lừa thế nào?
Nếu đỡ được, góp đúng khoản thiết yếu hằng tháng và nói rõ là con góp. Không gợi ý bố mẹ vay hay bán tài sản để bù khoản đã mất trong lúc còn rối.