Giúp người trong nhà vừa mất việc là giữ cho nhịp nhà không đổ, chia lại việc và tiền một cách công khai, và ở bên mà không biến thành người hỏi han, nhắc nhở việc tìm việc mỗi ngày. Những tuần đầu, sự có mặt bình tĩnh và vài việc cụ thể giúp nhiều hơn lời khuyên; nếu sau vài tuần người đó mất ngủ triền miên, bỏ ăn, không làm nổi việc tối thiểu thì nên gợi ý đi khám.
Khó ở chỗ bạn cũng đang lo: tiền nhà, tiền học của con, tương lai của cả nhà. Nỗi lo ấy dễ biến thành câu hỏi "hôm nay nộp hồ sơ chỗ nào chưa", và người vừa mất việc nghe thành lời trách. Phần dưới đi qua những ngày đầu, cách chia lại việc nhà và tiền, kế hoạch 30 và 90 ngày cho cả nhà, câu nói mẫu, chuyện nói với con, và dấu hiệu nên tìm người chuyên môn.
Người vừa mất việc cần gì từ người trong nhà
Mất việc lấy đi nhiều thứ cùng lúc: thu nhập, lịch ngày, đồng nghiệp, và với nhiều người là cả cảm giác mình có ích. Người trụ cột còn mang thêm nỗi xấu hổ với vợ con, với bố mẹ. Vì thế trong những tuần đầu, họ hay im lặng, ngủ nhiều hoặc ngủ không được, dễ cáu khi bị hỏi, có lúc lại lao vào sửa đồ trong nhà cả ngày. Đó là phản ứng thường gặp trước căng thẳng.
Điều họ cần nhất là thấy nhà vẫn là chỗ an toàn: bữa cơm vẫn đúng giờ, vẫn được hỏi ý kiến chuyện trong nhà, không bị nhìn như người có lỗi. Họ cũng cần được tự quyết phần việc của mình, gồm cả chuyện tìm việc. Người đỡ giỏi không cầm lái thay, mà giữ cho xe khỏi lật.
Một người vợ kể rằng điều giúp chồng chị nhất trong tháng đầu không phải lời động viên, mà là việc chị vẫn nhờ anh đón con và sửa cái quạt như mọi khi. Anh nói sau này rằng được nhờ việc làm anh thấy mình vẫn là người trong nhà, không phải người bị thương phải nằm một chỗ.
Ba ngày đầu: nên làm gì, nên tránh gì
Ba ngày đầu là lúc mọi người còn sốc. Đừng vội lập kế hoạch lớn, chỉ giữ nền cho cả nhà.
- Nói một câu đón nhận ngay khi biết tin: "Chuyện công ty là chuyện của công ty. Nhà mình vẫn ổn, mình tính từng bước."
- Giữ bữa cơm và giờ ngủ như thường. Nếu người mất việc không muốn ăn, vẫn dọn phần, không ép.
- Hỏi xem họ muốn ai biết. Không tự ý báo cho họ hàng, không đăng gì lên mạng.
- Cùng xem giấy tờ gấp: quyết định nghỉ việc, sổ bảo hiểm xã hội, lương và khoản thanh toán cuối cùng, hạn nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp. Dặn nhau hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để biết thủ tục.
- Tránh câu hỏi "tại sao lại là anh", tránh so sánh với người khác, tránh bàn chuyện tiền to tiếng trước mặt con.
- Nếu họ muốn đi đâu đó cho khuây, đi cùng một buổi ngắn ra công viên hay bờ sông gần nhà.
Sau ba ngày, khi cú sốc đầu dịu đi, mới bắt đầu ngồi lại nói về tiền và việc nhà.
Chia lại việc nhà và tiền tối thiểu một cách công khai
Giấu tiền hoặc gồng một mình đều làm căng thẳng âm ỉ. Ngồi lại cùng nhau một buổi tối, viết ra giấy, cả hai cùng nhìn:
- Khoản thiết yếu không cắt được: tiền nhà hoặc tiền trả góp nhà, điện nước, ăn uống, học phí của con, bảo hiểm y tế.
- Khoản hoãn được: mua sắm đồ mới, du lịch, sửa nhà, quà cáp lớn. Ghi rõ hoãn đến khi nào xem lại.
- Khoản cắt hẳn: những gói dịch vụ ít dùng, thói quen ăn ngoài nhiều.
- Khoản nợ đang chạy: nếu thấy sắp khó trả, chủ động gọi ngân hàng hoặc chủ nợ trước hạn để hỏi giãn, nói thật hoàn cảnh.
- Việc nhà chia lại theo thời gian mới của mỗi người: người ở nhà nhiều hơn có thể nhận đưa đón con, nấu bữa tối, nhưng là do họ chọn chứ không phải bị giao như hình phạt.
Không đi vay để giữ mức sống cũ, không vay nóng, không đổ tiền vào làm ăn vội để gỡ. Mục tiêu giai đoạn này là đủ sống và đủ thời gian để người mất việc tìm hướng mới cho đàng hoàng.
Kế hoạch 30 và 90 ngày cho cả nhà
Bảng này dành cho người đỡ. Người mất việc có kế hoạch tìm việc của riêng họ; việc của bạn là giữ nhịp nhà và giữ sức cho chính mình.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Giữ bữa cơm chung, một câu hỏi nhẹ không về việc làm, ngủ đúng giờ | Người mất việc vẫn ăn cùng nhà, vẫn nói chuyện | Bớt hỏi, chỉ ngồi cạnh |
| Tuần 2–4 | Một buổi tối mỗi tuần xem lại tiền và việc nhà, mỗi ngày nhờ họ một việc nhỏ | Họ tự nhận thêm việc, có lịch ngày riêng | Gợi ý họ gặp một người bạn cũ |
| Tháng 2 | Hỏi họ cần gì cho việc tìm việc: chỗ ngồi yên tĩnh, giờ không bị làm phiền | Họ chủ động kể vài chuyện tìm việc | Nói thẳng nỗi lo, gợi ý đi khám |
| Tháng 3 | Giữ một buổi đi chơi rẻ cuối tuần, chuyện tiền xem hai tuần một lần | Không khí nhà dịu lại dù chưa có việc mới | Tìm người chuyên môn cho cả hai |
Các mốc trong bảng là để bạn tự nhìn lại, không phải hạn chót cho người mất việc. Có người tìm được việc sau vài tuần, có người cần nhiều tháng.
Câu nói mẫu: thay câu thúc giục bằng câu đồng hành
Thay vì "Hôm nay nộp hồ sơ chưa?": "Có việc gì anh muốn em đỡ trong tuần này không?" Câu hỏi đặt quyền chủ động về phía họ.
Thay vì "Phải mạnh mẽ lên chứ": "Chuyện này nặng thật. Anh mệt thì cứ nghỉ một buổi, mai mình tính tiếp."
Thay vì "Ông bà hỏi thì nói sao?": "Anh muốn nói với bố mẹ thế nào thì em nói theo. Chưa muốn thì để sau."
Khi họ cáu với bạn: "Em biết anh đang căng. Mình nghỉ nói chuyện này, tối nay nói tiếp." Không đáp lại bằng cơn giận, cũng không im lặng giận dỗi kéo dài.
Khi họ báo một tin xấu nữa, như bị từ chối sau phỏng vấn: "Tiếc thật. Tối nay mình ăn món anh thích, chuyện đó mai tính." Không phân tích lỗi ngay buổi tối hôm đó, không hỏi "lần này sai ở đâu".
Khi chính bạn đang lo: "Em cũng lo chuyện tiền, nhưng không phải trách anh. Mình cùng xem lại khoản chi tối thứ năm nhé." Nói nỗi lo của mình rõ ràng tốt hơn để nó rò rỉ thành lời mỉa.
Ngày tệ: khi người mất việc thu mình hoặc nổi nóng
Sẽ có những ngày người mất việc nằm cả buổi, không trả lời, hoặc nổi nóng vì chuyện rất nhỏ như cái điều khiển ti vi để sai chỗ. Thường những ngày đó rơi vào sau một tin xấu: hồ sơ bị từ chối, nghe tin đồng nghiệp cũ được nhận chỗ tốt, hay một cuộc gọi đòi nợ. Người đỡ dễ phản ứng bằng cách giận lại hoặc thúc mạnh hơn, và cả hai đều làm ngày tệ kéo sang ngày sau.
Ngày tệ, hãy hạ nhịp cả nhà xuống: bữa tối đơn giản, không bàn tiền, không bàn việc làm. Một việc nhỏ cùng làm như đi bộ sau bữa ăn hay tưới cây ban công giúp kéo người đang thu mình ra khỏi giường mà không cần nói nhiều. Sáng hôm sau quay lại nhịp cũ, không nhắc lại chuyện hôm qua như một lỗi.
Bẫy hay gặp ở người đỡ là gánh hết việc nhà để người kia nghỉ ngơi, rồi vài tuần sau chính mình kiệt. Bẫy ở người mất việc là uống rượu một mình buổi tối, hoặc ra quyết định lớn như bán xe, chuyển nhà ngay trong một ngày tệ. Nếu thấy những dấu hiệu này lặp lại, đó là lúc nên nói chuyện thẳng và tính tới chuyện đi khám.
Nói với con theo tuổi
Trẻ nhỏ dưới sáu tuổi chỉ cần biết một điều đơn giản và thật: "Bố đang nghỉ làm một thời gian để tìm chỗ làm mới, nên bố ở nhà nhiều hơn." Trẻ tiểu học nghe được thêm: "Nhà mình sẽ bớt mua đồ chơi mới một thời gian, nhưng con vẫn đi học, vẫn đi bơi như cũ." Câu này trả lời đúng điều trẻ lo nhất: cuộc sống của con có bị đảo lộn không.
Con tuổi cấp hai, cấp ba thường đã đoán ra. Nói thật với con, không giấu, nhưng cũng không đổ hết nỗi lo tiền nong lên vai con. "Bố mẹ đã tính được các khoản chính, con lo việc học của con là được." Nếu con muốn đỡ, giao việc vừa sức như đón em hoặc nấu cơm vài bữa.
Tránh để con nghe bố mẹ cãi nhau về chuyện tiền hay chuyện tìm việc. Tránh nhờ con "đừng kể với ai bố mất việc" như một bí mật nặng nề; chỉ cần dặn con đây là chuyện riêng của nhà mình, ai hỏi thì bảo hỏi bố mẹ.
Khi nào nên gợi ý người nhà gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Cần chú ý nếu sau ba bốn tuần người mất việc vẫn ngủ đảo lộn, bỏ bữa thường xuyên, nằm cả ngày không làm nổi việc nhỏ, uống rượu bia nhiều hơn hẳn để ngủ, hay than đau đầu, đau ngực mà không rõ lý do. Khi đó, nói với họ bằng nỗi quan tâm chứ không phải lời phán xét: "Em thấy mấy tuần nay anh ngủ không được. Mình đi khám một lần cho yên tâm, em đi cùng." Nếu họ từng nói tới chuyện không muốn sống hay làm hại bản thân, đừng giữ một mình: báo ngay cho một người thân tin cậy, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.
Có thể bắt đầu ở khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc gặp bác sĩ đa khoa trước để khám cơ thể rồi được giới thiệu tiếp. Chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề là lựa chọn khi họ cần người cùng sắp xếp lại suy nghĩ và nhịp sống. Bạn cũng nên để ý chính mình: nếu bạn bắt đầu mất ngủ, cáu với con, thì bạn cũng xứng đáng có một người chuyên môn để trò chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Chồng mất việc mà không chịu nói chuyện thì nên làm gì?
Đừng ép nói ngay. Giữ nhịp nhà như thường, nhờ anh những việc nhỏ quen thuộc, và để ngỏ một câu như "lúc nào anh muốn nói thì em nghe". Nhiều người cần vài ngày đến vài tuần mới mở lời được.
Có nên hỏi chuyện tìm việc mỗi ngày không?
Không nên. Hỏi hằng ngày dễ biến thành áp lực và giám sát. Thay vào đó, hẹn một buổi mỗi tuần để cùng xem lại tiền và việc nhà, còn chuyện tìm việc để họ chủ động kể.
Tiền trong nhà không đủ thì có nên đi vay người quen không?
Trước hết nên xem lại khoản thiết yếu và khoản hoãn được, gọi ngân hàng hoặc chủ nợ để hỏi giãn. Vay để giữ mức sống cũ thường làm áp lực nặng thêm về sau. Tránh tuyệt đối vay nóng và các ứng dụng cho vay.
Nói với bố mẹ hai bên thế nào khi chồng hoặc vợ mất việc?
Hỏi người mất việc muốn nói với ai và nói lúc nào. Khi nói, chỉ cần ngắn gọn: đang nghỉ để tìm việc mới, nhà vẫn tính được. Không cần kể chi tiết lý do, không để bố mẹ biết qua người khác.
Làm sao biết người nhà cần đi khám tâm lý?
Khi mất ngủ, bỏ ăn, không làm nổi việc tối thiểu hoặc dùng rượu bia để chịu kéo dài quá ba bốn tuần, hoặc khi họ nói những câu như sống không còn ý nghĩa. Lúc đó nên gợi ý đi khám và đi cùng họ.
Người đỡ cũng mệt thì phải làm sao?
Bạn cần chỗ xả của riêng mình: một người bạn, anh chị em, hoặc chuyên gia tâm lý. Giữ giờ ngủ, giữ vài việc riêng của mình trong tuần, và nói thẳng với người mất việc rằng bạn cũng cần nghỉ.