Nhìn lại một lần làm ăn thất bại nên làm thành một buổi riêng, có chuẩn bị, sau khi đã khép xong mọi việc gấp và ngủ lại được, thường là sau khoảng một tháng. Kết quả của buổi đó là một trang giấy ghi vài bài học về quyết định, không phải một bản cáo trạng dành cho chính mình.
Không nhìn lại thì dễ lặp lại đúng sai lầm cũ ở lần làm ăn sau. Nhưng nhìn lại kiểu nằm đêm nghĩ "giá như" thì chỉ làm mất ngủ, không ra bài học nào. Phần lớn người làm ăn nhỏ rơi vào một trong hai cực đó. Bài này đưa ra cách làm ở giữa: khi nào nên làm, chuẩn bị gì, bộ câu hỏi theo từng giai đoạn của việc kinh doanh, cách tách điều mình kiểm soát được với điều không, viết trang bài học, những cái bẫy khi nhìn lại, và khi nào nên dừng việc tự nhìn lại để tìm tới chuyên gia.
Vì sao "nghĩ mãi" không giống "nhìn lại"
Sau một lần thất bại, đầu óc tự động tua lại: hôm đó lẽ ra không ký hợp đồng thuê, tháng đó lẽ ra không nhập lô hàng ấy. Kiểu tua lại này đến bất chợt, thường vào ban đêm, quay vòng mà không đi tới đâu. Nó là phản ứng tự nhiên của một bộ óc vừa trải qua cú sốc, đang cố tìm cách để lần sau không bị lại. Nhưng làm trong lúc mệt và lúc đêm, nó chỉ để lại cảm giác tồi tệ.
Nhìn lại có chủ đích thì khác ở ba điểm. Thứ nhất, nó có giờ bắt đầu và giờ kết thúc. Thứ hai, nó dựa vào sổ sách, tin nhắn, giấy tờ, chứ không chỉ dựa vào trí nhớ đang bị cảm xúc tô màu. Thứ ba, nó kết thúc bằng một sản phẩm cụ thể: vài dòng viết ra, có thể dùng cho lần sau.
Vì vậy nếu đêm nào cũng bị những câu "giá như" kéo đi, đừng cố trả lời chúng lúc đó. Ghi vội câu ấy vào một tờ giấy để cạnh giường, tự nhủ sẽ đem nó vào buổi nhìn lại, rồi quay về giấc ngủ. Nhiều người thấy cách này giúp đầu óc chịu buông, vì nó biết câu hỏi sẽ không bị bỏ quên.
Chuẩn bị cho buổi nhìn lại
Buổi nhìn lại nên làm khi các việc gấp như trả mặt bằng, liệt kê nợ đã xong, và bạn đã ngủ lại được phần lớn các đêm. Trước buổi đó, gom sẵn:
- Sổ sách hoặc những gì gần với sổ sách nhất: doanh thu theo tháng, chi phí lớn, các lần nhập hàng, tiền quảng cáo. Không cần đẹp, cần đủ.
- Mốc thời gian: ngày mở, những lần thay đổi lớn như đổi sản phẩm, đổi giá, thêm nhân viên, và ngày quyết định dừng.
- Tờ giấy "giá như" đã ghi trong những đêm mất ngủ.
- Ý kiến của một người cùng làm hoặc hiểu chuyện: vợ chồng, bạn góp vốn, một nhân viên cũ thân thiết. Hỏi trước họ một câu: "Theo anh chị, có điều gì em không nhìn thấy?"
- Một khung giờ cố định: buổi sáng, khoảng hai tiếng, ở chỗ yên, không phải chỗ cửa hàng cũ. Đặt giờ kết thúc trước khi bắt đầu.
Nếu nhìn thấy sổ sách mà tim đập mạnh, tay run, thì chưa phải lúc. Lùi buổi nhìn lại thêm hai tuần, tiếp tục giữ nhịp ăn ngủ, rồi thử lại.
Bộ câu hỏi theo từng giai đoạn
Đi lần lượt từng giai đoạn, mỗi giai đoạn trả lời ngắn. Câu hỏi nhắm vào quyết định và thông tin lúc đó, không nhắm vào con người bạn.
| Giai đoạn | Câu hỏi | Ghi chú khi trả lời |
|---|---|---|
| Trước khi mở | Lúc đó mình đã biết gì về khách, về chi phí? Điều gì mình đã đoán mà chưa kiểm? | Phân biệt "không thể biết" với "có thể biết mà chưa hỏi" |
| Ba tháng đầu | Con số nào cho thấy sớm nhất là có vấn đề? Mình đã phản ứng thế nào? | Ghi cả những gì đã làm đúng |
| Giai đoạn giữa | Thay đổi nào có tác dụng, thay đổi nào không? Vì sao? | Dựa vào sổ, không dựa vào cảm giác |
| Trước khi dừng | Mình đã có mốc dừng chưa? Điều gì khiến mình kéo dài hơn mức nên dừng? | Thường là tiếc tiền đã bỏ, ngại nói với người khác |
| Ngoài tầm tay | Những yếu tố nào nằm ngoài khả năng kiểm soát: dịch bệnh, giải toả mặt bằng, thị trường đổi? | Ghi ra để không tự nhận cả những thứ không phải lỗi mình |
Câu hỏi về "ngoài tầm tay" quan trọng không kém những câu khác. Người tự trách nặng thường nhận cả phần của hoàn cảnh về mình, người đổ lỗi thì đẩy hết ra ngoài. Ghi rõ hai cột giúp nhìn cân hơn.
Viết trang bài học và cất nó ở đâu
Kết thúc buổi nhìn lại bằng đúng một trang, chia ba phần. Phần một: ba điều mình đã làm tốt và muốn giữ, ví dụ "giữ chữ tín với nhà cung cấp", "món ăn được khách quen khen". Phần hai: ba điều sẽ làm khác lần sau, viết dưới dạng việc cụ thể như "đặt mốc dừng bằng con số trước khi mở", "thử bán nhỏ ba tháng trước khi thuê mặt bằng lớn". Phần ba: những điều nằm ngoài tầm tay, ghi để nhớ rằng chúng có thật.
Câu trong trang bài học nên là câu hành động, không phải lời phán về bản thân. "Mình quá liều lĩnh" là lời phán. "Lần sau, mọi khoản chi trên mức nào đó phải chờ hai ngày và hỏi một người" là bài học.
Cất trang này ở chỗ sẽ thấy lại khi cần, chẳng hạn kẹp trong sổ tay, chụp ảnh lưu trong điện thoại với tên dễ tìm. Không dán lên tường để nhìn mỗi ngày; trang bài học là để dùng khi chuẩn bị quyết định lớn, không phải để nhắc mình về thất bại mỗi sáng.
Kế hoạch 30 ngày quanh buổi nhìn lại
Buổi nhìn lại không đứng một mình. Nó nằm giữa một tháng giữ nhịp sống.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 và 2 | Ghi câu "giá như" ra giấy rồi để đó; giữ giờ ngủ; gom sổ sách mỗi ngày một ít | Đêm ít bị kéo đi hơn | Gom sổ ba ngày một lần, không bỏ |
| Tuần 3 | Hỏi ý kiến người cùng làm; chọn ngày nhìn lại | Có ngày, có giờ, có chỗ | Lùi ngày, nhưng ghi ngày mới |
| Tuần 4 | Làm buổi nhìn lại hai tiếng; viết trang bài học; tối đó làm một việc dễ chịu | Có trang bài học, ngủ được sau buổi đó | Chia buổi thành hai lần, mỗi lần một tiếng |
Tối sau buổi nhìn lại nên có một việc dễ chịu đã hẹn trước: ăn cơm với người thân, đi dạo, xem một trận bóng. Đầu óc vừa làm một việc nặng cần được đưa về nhịp bình thường, thay vì ngồi một mình nghiền ngẫm tiếp. Nếu sau buổi đó bạn mất ngủ hai, ba đêm liền, coi như một tín hiệu đã làm quá sớm hoặc quá dài; lần sau chia nhỏ hơn và có người ngồi cùng.
Người ngồi cùng giúp được gì
Người cùng làm: Vợ chồng, bạn góp vốn nhớ những chi tiết bạn đã quên hoặc không muốn nhớ. Hãy xin họ kể lại một giai đoạn bằng con mắt của họ, nghe hết rồi mới nói, không cãi ngay.
Người ngoài nghề: Một người bạn không làm kinh doanh hay hỏi những câu rất cơ bản: "Sao lại thuê chỗ đó?", "Khách là ai?". Chính những câu ngây thơ ấy đôi khi chạm đúng điều người trong cuộc bỏ qua.
Người từng thất bại và đã đứng dậy: Họ biết rõ ranh giới giữa nhìn lại và tự xử, và thường nhận ra khi bạn bắt đầu trượt sang tự xử. Một câu "thôi, đủ rồi, đi uống nước" của họ có giá trị hơn nhiều lời khuyên.
Điều nên tránh: Ngồi nhìn lại cùng người đang giận bạn vì chuyện tiền. Buổi đó dễ thành buổi kể tội. Phần nói chuyện tiền với họ để ở một buổi khác, có kế hoạch trả rõ ràng.
Những cái bẫy khi nhìn lại
Bẫy thứ nhất là biến buổi nhìn lại thành buổi tự xử. Dấu hiệu dễ nhận: câu nào cũng bắt đầu bằng "mình ngu", "mình tệ". Khi thấy vậy, dừng, đứng dậy uống nước, đổi câu sang dạng "lần sau mình sẽ làm…". Nếu không đổi được, buổi hôm đó dừng lại, lần sau có người ngồi cùng.
Bẫy thứ hai là đổ toàn bộ cho người khác: chủ nhà, nhân viên, đối thủ, chính sách. Có thể họ có phần thật, nhưng nếu trang bài học chỉ toàn lỗi người khác, nó không giúp gì cho lần sau của bạn. Bẫy thứ ba là nhìn lại quá sớm, khi còn đang hoảng vì nợ và chưa ngủ được; lúc đó mọi thứ đều đen hơn thực tế.
Bẫy thứ tư là nhìn lại mãi không dừng: làm năm buổi, viết mười trang, mỗi lần một kết luận khác. Một buổi, một trang là đủ cho lần đầu. Sau vài tháng, khi chuẩn bị một việc mới, đọc lại và bổ sung nếu cần.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Nhìn lại là việc tự làm được với nhiều người. Nhưng nếu mỗi lần nghĩ về cửa hàng cũ bạn đều rơi vào trạng thái tự trách nặng nề kéo dài nhiều ngày, nếu mất ngủ và chán ăn đã quá vài tuần, nếu bạn né mọi thứ liên quan tới chuyện cũ tới mức không làm nổi việc mới, hoặc cần rượu bia để thôi nghĩ, đó là lúc nên tìm chuyên gia tâm lý có chứng chỉ, hay khoa tâm lý, tâm thần của bệnh viện.
Chuyên gia giúp tách phần bài học khỏi phần đau, điều rất khó tự làm khi đang ở trong đó. Khi ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện, hãy nói ngay với người thân tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.
Có thể mang theo trang bài học hoặc tờ giấy "giá như" tới lần gặp đầu. Chúng giúp chuyên gia thấy nhanh điều gì đang quẩn quanh trong đầu bạn, và giúp bạn khỏi phải kể lại từ đầu trong lúc đang xúc động.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau khi đóng cửa hàng thì nên nhìn lại?
Khi việc gấp đã xong và bạn ngủ lại được phần lớn các đêm, thường khoảng một tháng, có người cần lâu hơn. Không nên làm khi còn đang hoảng vì nợ.
Có nên nhìn lại cùng vợ chồng hoặc bạn góp vốn?
Nên hỏi ý kiến họ trước buổi nhìn lại. Buổi chính có thể làm một mình hoặc cùng nhau, tuỳ hai bên đã bình tĩnh chưa. Nếu dễ thành tranh cãi, làm riêng rồi đổi trang cho nhau đọc.
Không có sổ sách thì nhìn lại bằng gì?
Dùng những gì còn lại: sao kê ngân hàng, tin nhắn nhập hàng, hoá đơn, ảnh chụp. Không cần chính xác từng đồng, cần đủ để thấy xu hướng theo tháng.
Viết xong trang bài học mà vẫn thấy nặng lòng thì sao?
Điều đó bình thường. Trang bài học không xoá được nỗi buồn, nó chỉ giữ lại phần dùng được cho lần sau. Cất trang đi, quay về nhịp ăn ngủ hằng ngày, và để nỗi nặng lòng nhạt dần theo thời gian.
Có nên chia sẻ trang bài học với người khác?
Tuỳ bạn. Chia với người đang định làm ăn cùng lĩnh vực có thể giúp họ. Chỉ nên chia khi đọc lại mà không thấy nhói, và bỏ những chi tiết về người khác.
Nhìn lại thấy lỗi lớn nhất là của mình thì làm sao để không tự hành hạ?
Viết lỗi đó thành một việc sẽ làm khác lần sau, rồi ghi thêm ba điều mình đã làm được. Nếu cảm giác tự trách kéo dài nhiều tuần, hãy tìm gặp chuyên gia.