Đi làm lại sau một thời gian thất nghiệp, nỗi sợ mất việc lần nữa thường còn đó vài tuần hoặc vài tháng. Đừng chống lại nó bằng cách làm quá sức; hãy đi qua 30 ngày đầu bằng nhịp vừa phải, hỏi nhiều, và dựng lại tiền đệm từ tháng lương đầu tiên.
Ai cũng nghĩ có việc rồi là xong. Thực tế, nhiều người kể tháng đầu ở chỗ mới lại là lúc mệt nhất: vừa học việc, vừa làm quen người, vừa thấp thỏm từng lời nhận xét của sếp. Bài đi qua: vì sao nỗi sợ vẫn còn, việc chuẩn bị trước ngày đầu, nhịp 30 ngày và 90 ngày, cách nói với sếp và đồng nghiệp, tiền đệm, những ngày tệ và lúc nên gặp chuyên gia.
Vì sao có việc rồi mà vẫn thấp thỏm
Sau một thời gian mất việc, cơ thể đã quen ở chế độ cảnh giác: luôn chờ tin xấu, luôn đọc dấu hiệu nguy hiểm. Có việc mới không tắt chế độ đó ngay. Bạn có thể giật mình khi sếp gọi riêng, đọc đi đọc lại một tin nhắn ngắn, hoặc mất ngủ trước một buổi họp bình thường.
Thêm vào là áp lực chứng minh. Nhiều người nghĩ mình phải thật xuất sắc ngay tháng đầu để không bị cho nghỉ lần nữa, nên nhận mọi việc, ở lại muộn, không dám hỏi. Cách này làm kiệt sức nhanh và đôi khi tạo ra lỗi do vội, đúng điều bạn sợ.
Một người đi làm lại sau năm tháng kể rằng suốt ba tuần đầu, mỗi lần thấy tên sếp hiện trên điện thoại là tim đập nhanh, dù tin nhắn chỉ hỏi chuyện bình thường. Đến tuần thứ năm, phản ứng đó bớt dần mà không cần làm gì đặc biệt, chỉ nhờ những ngày bình thường nối nhau.
Cũng có người thấy buồn lẫn lộn: mừng vì có việc, nhưng nhớ chỗ cũ, nhớ đồng nghiệp cũ, hoặc thấy việc mới không như mong đợi. Những cảm xúc này thường gặp trong giai đoạn chuyển tiếp, và thường dịu dần khi nhịp mới thành thói quen.
Tuần trước ngày đầu: chuẩn bị cho nhịp mới
Một tuần trước khi đi làm, tập dần nhịp mới để ngày đầu không bị sốc:
- Dậy theo giờ sẽ dậy khi đi làm trong năm ngày trước đó, kể cả khi đang ở nhà.
- Đi thử đường đến chỗ làm vào đúng giờ cao điểm để biết mất bao lâu.
- Chuẩn bị giấy tờ nhân sự chỗ mới yêu cầu, kể cả sổ bảo hiểm và giấy xác nhận từ chỗ cũ nếu có.
- Thông báo dừng hưởng trợ cấp thất nghiệp nếu đang hưởng, theo đúng hướng dẫn của trung tâm dịch vụ việc làm, để tránh rắc rối về sau.
- Sắp xếp lại việc nhà: những việc bạn đã nhận trong thời gian ở nhà, như đưa đón con, nấu cơm, giờ sẽ chia lại thế nào.
- Chuẩn bị bữa trưa và đồ dùng cho tuần đầu từ tối hôm trước, để buổi sáng không cuống và không tốn tiền ăn ngoài khi chưa có lương.
- Nghỉ một ngày thật sự trước ngày đầu: không chuẩn bị gì thêm, chỉ ăn ngon, ngủ sớm.
Việc chia lại việc nhà hay bị quên. Nếu bạn đã gánh nhiều việc nhà trong thời gian thất nghiệp, người trong nhà có thể quen với điều đó. Nói trước để không ai bị hụt.
Nhịp 30 ngày đầu và khung 90 ngày
Khung này giúp bạn đi đều thay vì chạy nước rút. 30 và 90 ngày là mốc để nhìn lại, không phải hạn chót để hết lo.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Đến đúng giờ, ghi chép mọi điều được dặn, hỏi ít nhất một câu mỗi ngày | Biết tên người cùng nhóm, hiểu việc chính của mình | Xin người hướng dẫn mười phút cuối ngày để hỏi gom |
| Tuần 2 | Nhận việc vừa sức, về đúng giờ ít nhất bốn trên năm ngày; giữ vận động buổi tối | Tối về còn sức làm việc nhà, ngủ được | Từ chối nhẹ một việc thêm, hoặc hỏi lại thứ tự ưu tiên |
| Tuần 3 đến 4 | Hẹn quản lý một buổi ngắn hỏi nhận xét về tháng đầu | Biết mình đang làm đúng chỗ nào, cần chỉnh chỗ nào | Nếu chưa dám hẹn, gửi câu hỏi qua tin nhắn |
| Tháng thứ hai | Bắt đầu để riêng một phần lương làm tiền đệm; giữ một buổi mỗi tuần cho việc riêng ngoài công việc | Có khoản đệm nhỏ đầu tiên | Để riêng ít hơn nhưng đều |
| Tháng thứ ba | Nhìn lại ba tháng: điều gì ổn, điều gì cần đổi | Nỗi lo bớt chi phối từng ngày | Nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia nếu lo vẫn nặng |
Câu hỏi mỗi ngày ở tuần đầu nghe nhỏ, nhưng nó giúp bạn bớt đoán mò và cho người hướng dẫn thấy bạn đang học thật. Người mới không ai trách vì hỏi; người ta chỉ khó chịu khi người mới đoán bừa rồi làm sai.
Nói với sếp và đồng nghiệp: câu nói mẫu
Khi được giao thêm việc lúc đang quá tải: “Em đang làm A và B, hạn là thứ sáu. Nếu nhận thêm C thì em cần anh chị cho biết việc nào ưu tiên trước.” Hỏi lại thứ tự ưu tiên khác với từ chối.
Khi muốn xin nhận xét: “Em đã làm được một tháng, anh chị có thể cho em biết em đang ổn ở đâu và cần chỉnh gì không? Em muốn sửa sớm.”
Khi đồng nghiệp hỏi về chỗ cũ, khoảng thời gian nghỉ: “Công ty cũ cắt giảm, mình nghỉ mấy tháng để lo việc nhà và tìm chỗ hợp hơn.” Ngắn, thật, rồi chuyển sang chuyện khác.
Khi mắc lỗi đầu tiên: “Em làm sai chỗ này, em đã sửa thế này, lần sau em sẽ kiểm thêm bước này.” Báo sớm và kèm cách sửa thường được đón nhận tốt hơn nhiều so với giấu.
Với người nhà: “Tháng đầu anh còn mệt và hơi căng, em thông cảm nếu tối về anh ít nói. Cuối tuần mình đi đâu đó nhé.” Cho người nhà biết để họ không hiểu nhầm.
Mỗi hoàn cảnh một chỗ khó riêng
Lương chỗ mới thấp hơn chỗ cũ: nhiều người nhận việc với mức lương thấp hơn để thoát thất nghiệp, rồi mỗi tháng nhận lương lại thấy hụt hẫng. Ghi rõ cho mình lý do đã nhận việc này, như giữ nhịp, giữ bảo hiểm, có chỗ đứng để tìm cơ hội tốt hơn. Nhắc lại lý do đó khi cảm giác thiệt thòi quay lại.
Quay lại sau thời gian dài ở nhà với con: phần khó thường không phải công việc mà là xếp lại việc đón đưa, chăm con ốm. Thoả thuận trước với người nhà ai sẽ xin nghỉ khi con ốm, để tháng đầu không phải xin nghỉ liên tục.
Người lớn tuổi hơn đa số đồng nghiệp: dễ thấy lạc lõng hoặc ngại hỏi người trẻ hơn. Hãy coi việc hỏi là chuyện bình thường của người mới, không phải chuyện tuổi tác. Kinh nghiệm của bạn có ích nhất khi được đưa ra đúng lúc, không phải ngay tuần đầu.
Đổi sang ngành khác hẳn: tháng đầu bạn sẽ thấy mình chậm hơn hẳn so với ngày xưa. Đo tiến bộ của mình so với tuần trước của chính mình, đừng so với người đã làm ngành đó nhiều năm.
Làm ca hoặc giờ giấc khác trước: nhịp ăn ngủ cần vài tuần để quen. Giữ giờ ngủ ổn định nhất có thể, kể cả ngày nghỉ, và báo người nhà lịch ca để cả nhà xếp theo.
Dựng lại tiền đệm từ tháng lương đầu
Sau một thời gian thất nghiệp, tiền dành dụm thường đã cạn hoặc gần cạn. Tháng lương đầu là lúc dễ tiêu nhất: mua bù những thứ đã nhịn, trả lại những bữa người khác mời, sắm đồ đi làm. Một chút thì không sao, nhưng nên để riêng một phần ngay ngày nhận lương, trước khi tiêu.
Khoản đệm không cần lớn ngay. Điều quan trọng là đều: mỗi tháng một phần cố định, chuyển sang một tài khoản riêng không dùng cho chi tiêu thường ngày. Nếu đang có khoản nợ đã xin giãn trong thời gian thất nghiệp, gọi lại cho bên cho vay để thống nhất lịch trả mới, giữ đúng lịch đó.
Khoản đệm vài tháng chi phí thiết yếu là thứ làm nỗi sợ mất việc bớt nặng nhất. Không phải vì bạn sẽ mất việc, mà vì nếu có chuyện gì, bạn biết mình có thời gian để xoay xở. Chi tiết về quỹ dự phòng có thể tìm ở những tài liệu chuyên về tài chính gia đình; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc để riêng trước, tiêu sau.
Ngày tệ, bẫy hay gặp và khi nào nên gặp chuyên gia
Tháng đầu ở chỗ mới sẽ có ngày bạn về nhà thấy mình làm gì cũng sai. Hôm đó ăn tối, đi ngủ sớm, sáng hôm sau đi làm đúng giờ như bình thường. Những bẫy hay gặp:
- Nhận hết mọi việc để chứng minh, rồi kiệt sức sau ba tuần.
- Đọc mọi lời nhận xét như dấu hiệu sắp bị cho nghỉ.
- Bỏ hết vận động, giấc ngủ, thời gian với gia đình vì công việc.
- Tiêu hết tháng lương đầu cho những thứ đã nhịn.
- Uống rượu bia để giải toả sau mỗi ngày căng thẳng.
Nếu sau hai, ba tháng nỗi lo vẫn chi phối từng ngày, bạn mất ngủ thường xuyên, tim đập nhanh mỗi lần sếp gọi, ăn không được, hoặc phải dùng rượu bia mới thư giãn được, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ ở cơ sở y tế, khoa tâm lý bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Lo âu kéo dài sau một biến cố là chuyện có thể được giúp, không cần tự chịu.
Nếu có lúc ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm lại rồi mà vẫn sợ mất việc có bình thường không?
Rất thường gặp. Sau một thời gian thất nghiệp, cơ thể quen cảnh giác và cần thời gian để tin rằng mọi thứ đã ổn hơn. Nhịp đều đặn và khoản tiền đệm giúp nỗi sợ dịu dần.
Tháng đầu có nên ở lại muộn để gây ấn tượng không?
Thỉnh thoảng khi có việc gấp thì được, nhưng ở lại muộn mọi ngày làm bạn kiệt sức nhanh. Tốt hơn là làm đúng việc, hỏi rõ ưu tiên và về đúng giờ phần lớn các ngày.
Đồng nghiệp hỏi về khoảng thời gian nghỉ thì trả lời sao?
Một câu ngắn và thật là đủ, như công ty cũ cắt giảm và bạn nghỉ vài tháng để tìm chỗ hợp hơn. Bạn không cần kể chi tiết chuyện riêng.
Khi nào nên báo dừng trợ cấp thất nghiệp?
Khi đã có việc làm mới, bạn cần thông báo theo hướng dẫn của trung tâm dịch vụ việc làm trong thời hạn quy định. Nên hỏi trực tiếp để làm đúng và tránh phải hoàn trả về sau.
Có nên trả hết nợ bằng tháng lương đầu không?
Nên trả theo lịch đã thống nhất với bên cho vay và để riêng một phần làm tiền đệm. Dồn hết vào trả nợ rồi không còn đệm thì khi có chuyện bất ngờ bạn lại hụt.
Việc mới không như mong đợi thì có nên nghỉ ngay không?
Tháng đầu thường khó với ai cũng vậy. Nên đi qua ít nhất vài tháng, hỏi nhận xét, điều chỉnh, rồi mới cân nhắc. Quyết định lớn khi còn đang lo thường không vững.