VungChai.comVững Chãi
Khi nào cần gặp chuyên gia và cách đỡ người thân

Dấu hiệu cần đi khám tâm lý sau mất việc: điều gì thường gặp, điều gì phải lo

Mất việc rồi ngủ kém, cáu gắt, ngại ra đường: cái nào là phản ứng thường gặp, cái nào là dấu hiệu nên đi khám tâm lý, kèm bảng tự theo dõi 30 ngày.

A man in his forties seen from behind, watering potted plants on a small balcony of a tidy apartment, soft morning daylight, eye-level medium shot

Sau khi mất việc, mệt, ngủ chập chờn, cáu với người nhà và ngại gặp ai trong vài tuần đầu là phản ứng rất thường gặp. Điều cần lo không nằm ở việc có những phản ứng đó, mà ở chỗ chúng kéo dài quá bốn đến sáu tuần, nặng dần thay vì nhạt dần, hoặc làm bạn không làm nổi những việc tối thiểu như ăn, tắm, trả lời tin nhắn quan trọng. Khi thấy vậy, đi khám tâm lý là bước hợp lý chứ không phải dấu hiệu yếu đuối.

Khó ở chỗ mất việc vừa là cú sốc vừa là chuyện kéo dài: tiền vơi đi từng tuần, câu hỏi của người quen lặp lại, lịch ngày bỗng trống. Người trong cuộc thường tự nhủ "mình chỉ buồn thôi, có việc lại là hết", nên bỏ qua những thay đổi đáng để tâm. Phần dưới đây giúp bạn tách cái thường gặp khỏi cái cần người ngoài nhìn vào, kèm một bảng tự theo dõi trong 30 ngày, câu nói mẫu để báo với người nhà, và cách tính trước chuyện đi khám ở đâu, mất bao lâu.

Những tuần đầu sau mất việc: phản ứng nào là thường gặp

Khi một chỗ dựa lớn như công việc mất đi, cơ thể phản ứng giống như đang gặp nguy: tim đập nhanh hơn khi nghĩ tới tiền nhà, ngủ được vài tiếng rồi tỉnh lúc ba bốn giờ sáng, ăn không thấy ngon, đầu óc lúc thì trống rỗng lúc thì chạy liên tục. Nhiều người kể rằng tuần đầu họ vẫn dậy đúng giờ đi làm cũ, ngồi dậy rồi mới nhớ ra không còn chỗ nào để tới. Cảm giác hụt hẫng đó là bình thường.

Cũng thường gặp là cáu gắt vô cớ với vợ chồng, con cái; hay quên, đọc một trang tin mãi không vào; ngại nghe điện thoại vì sợ bị hỏi "dạo này làm ở đâu". Có người ngược lại, lao vào dọn nhà, sửa xe, nộp hồ sơ tới khuya để khỏi phải ngồi yên. Cả hai kiểu đều là cách cơ thể đối phó với căng thẳng, không phải dấu hiệu bạn có vấn đề.

Điểm chung của phản ứng thường gặp là chúng lên xuống: có ngày tệ, có ngày đỡ hơn, và nhìn chung qua vài tuần thì nhạt dần khi bạn dựng lại được một nhịp ngày mới. Một người mất việc ở tuổi ngoài bốn mươi kể rằng tuần thứ ba anh vẫn mất ngủ, nhưng đã đi bộ được mỗi sáng và ăn được bữa trưa đàng hoàng. Đó là đang đi đúng hướng, dù chậm. Thứ cần để mắt là xu hướng ngược lại: càng ngày càng ít việc làm được, càng ngày càng ít người muốn gặp.

Ranh giới giữa "đang chịu được" và "đang trượt dần"

Bảng dưới không phải bài kiểm tra để tự chấm bệnh. Nó chỉ giúp bạn nhìn ra mình đang ở cột nào, để biết khi nào việc tự lo là đủ và khi nào nên có người chuyên môn cùng nhìn.

Điều đang thấyCòn trong tầm tự loNên đi khám sớm
Giấc ngủKhó ngủ vài đêm mỗi tuần, ngủ bù được buổi trưaGần như đêm nào cũng thức trắng hoặc tỉnh sớm, kéo dài quá hai tuần
Ăn uốngĂn ít hơn nhưng vẫn đủ hai ba bữaBỏ bữa liên tục, sụt cân rõ trong vài tuần, hoặc ăn vô độ để quên
Việc tối thiểuChậm hơn nhưng vẫn tắm rửa, đưa con đi học, trả lời tin quan trọngNằm cả ngày, bỏ cả việc gấp như giấy tờ bảo hiểm, tiền học của con
Người quanh mìnhNgại gặp đông người nhưng vẫn nói chuyện với một hai ngườiCắt hết liên lạc, không muốn nghe máy cả người thân nhất
Rượu bia, thuốc láNhư trước khi mất việcUống nhiều hơn hẳn, uống một mình, cần uống mới ngủ được
Cơ thểMỏi, đau vai gáy khi căng thẳngĐau đầu, đau bụng, tim đập mạnh kéo dài mà khám thường không ra nguyên nhân

Chỉ một dòng ở cột phải kéo dài quá hai tuần đã đủ lý do để đi khám. Hai ba dòng cùng lúc thì nên đi sớm, không đợi tìm được việc mới rồi tính.

Tự theo dõi 30 ngày bằng một bảng nhỏ

Cách dễ nhất để không tự lừa mình là ghi lại. Mỗi tối chấm ba ô vào sổ hoặc ghi chú điện thoại: ngủ được mấy tiếng, ăn mấy bữa, hôm nay làm được việc gì dù nhỏ. Mất chưa tới một phút, nhưng sau vài tuần bạn có một bức tranh thật thay vì cảm giác.

Giai đoạnViệc nhỏ mỗi ngàyDấu hiệu đang đi đúngNếu trượt thì
Tuần 1Dậy cùng một giờ, ăn sáng, ra khỏi nhà mười lăm phút, ghi ba ô tốiCó ít nhất bốn ngày ghi đủ ba ôChỉ giữ một việc: dậy cùng giờ
Tuần 2Thêm một việc có ích: một hồ sơ, một cuộc gọi hỏi việc, một giấy tờ bảo hiểmSố giờ ngủ không tụt thêm so với tuần 1Kể cho một người tin cậy nghe bảng của mình
Tuần 3–4Giữ nhịp, thêm vận động nhẹ, gặp một người ngoài gia đìnhNgày tệ vẫn có nhưng không kéo cả tuầnĐặt lịch khám, không chờ thêm
Ngày 30Đọc lại cả bảng, so tuần đầu với tuần cuốiNhiều ô đầy hơn, ít đêm thức trắng hơnMang bảng đi khám, đó là tư liệu quý

Bảng này là khung để quan sát, không phải lời hứa rằng sau 30 ngày mọi thứ sẽ ổn. Có người cần lâu hơn nhiều, điều đó không có nghĩa là bạn làm sai.

Giữ nền trong lúc chờ đi khám hoặc chờ việc mới

Dù bạn quyết định đi khám hay chưa, những việc dưới đây giữ cho cơ thể đủ sức để không trượt thêm. Làm theo thứ tự, không cần làm hết một lúc.

  1. Giữ giờ dậy cố định, kể cả hôm không có lịch gì. Giờ dậy kéo theo giờ ăn và giờ ngủ.
  2. Ăn ít nhất hai bữa có cơm hoặc món chính, dù không thấy đói. Nấu đơn giản, nấu một lần ăn hai bữa.
  3. Ra khỏi nhà mỗi ngày, dù chỉ đi chợ hay đi bộ quanh khu. Ánh sáng ban ngày giúp giấc ngủ đêm về đều hơn.
  4. Chọn một người biết chuyện: vợ, chồng, anh chị, hoặc một người bạn cũ. Không cần kể hết, chỉ cần có một người để nhắn "hôm nay mình hơi tệ".
  5. Lo các giấy tờ gấp trong tuần đầu: hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trợ cấp thất nghiệp, giữ lại quyết định nghỉ việc, sổ bảo hiểm, xác nhận thu nhập nếu cần.
  6. Viết ra danh sách khoản chi thiết yếu và khoản hoãn được, gọi trước cho ngân hàng hoặc chủ nợ nếu thấy sắp trễ hạn để xin giãn, không chờ bị nhắc.

Những việc này không chữa được nỗi lo, nhưng chúng giữ cho bạn một nền đủ vững để nỗi lo không kéo mọi thứ đổ theo.

Báo với người trong nhà rằng mình muốn đi khám

Với vợ hoặc chồng: "Mấy tuần nay em (anh) ngủ không được, đầu óc lúc nào cũng căng. Không phải chuyện lớn, nhưng muốn đi gặp người chuyên môn cho yên tâm. Đi cùng được không?" Câu này nói rõ lý do, không làm người kia hoảng, và mở cửa cho họ đi cùng.

Với bố mẹ lớn tuổi, nếu họ hay lo: "Con đi khám tổng quát với hỏi bác sĩ chuyện giấc ngủ thôi." Bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết với tất cả mọi người, nhất là khi việc kể làm bạn mệt thêm.

Với con đã lớn: "Bố (mẹ) đang tìm việc mới, thời gian này hơi mệt nên đi gặp bác sĩ để giữ sức. Con không phải lo chuyện tiền học, bố mẹ đã tính." Trẻ thường lo nhiều hơn khi không ai nói gì.

Khi người nhà gạt đi: Nếu nghe "có gì đâu mà phải đi khám", bạn có thể đáp: "Có thể không có gì, nhưng mình muốn nghe người biết nói. Đi một lần cho chắc." Không cần thắng cuộc tranh luận, chỉ cần không bỏ quyết định của mình.

Với bạn bè cũ ở công ty: Không bắt buộc kể. Nếu họ là người bạn tin, một câu ngắn là đủ: "Dạo này mình đang giữ sức, có đi gặp chuyên gia cho đầu óc nhẹ hơn."

Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, và đi đâu

Nên đặt lịch khi một trong các điều sau kéo dài quá hai đến bốn tuần: mất ngủ gần như mỗi đêm, bỏ ăn hoặc sụt cân rõ, không làm nổi việc tối thiểu trong nhà, cần rượu bia mới ngủ được, đau người không rõ lý do, hoặc thấy mọi thứ vô nghĩa đến mức không muốn dậy. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hay không muốn sống nữa, hãy nói ngay với một người thân tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115.

Chỗ đi khám có thể là khoa tâm thần hoặc phòng khám tâm lý của bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh, bệnh viện tâm thần, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề tại phòng khám tư. Nếu ngại, bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa: kể chuyện mất ngủ, mệt kéo dài, họ sẽ khám cơ thể trước rồi giới thiệu tiếp nếu cần. Lần đầu nên mang theo bảng tự theo dõi, kể rõ mất việc từ khi nào và những gì đã thay đổi từ đó.

Về chi phí, hãy hỏi trước khi đặt lịch: bảo hiểm y tế chi trả phần nào khi khám đúng tuyến, phòng khám tư thu theo buổi bao nhiêu, một đợt thường bao nhiêu buổi. Biết trước giúp bạn không bỏ dở giữa chừng vì lo tiền. Nếu tiền đang eo hẹp, khám ở bệnh viện công có bảo hiểm thường nhẹ gánh hơn. Đừng vì tiền mà bỏ hẳn việc đi khám.

Những cái bẫy khiến người mất việc chần chừ không đi khám

"Có việc mới là hết." Đôi khi đúng, nhưng tìm việc trong lúc mất ngủ triền miên và đầu óc rối thì phỏng vấn khó qua hơn, và việc chờ kéo dài thêm. Đi khám không cản việc tìm việc mà còn giúp nó.

"Đàn ông, trụ cột thì phải tự chịu." Người trụ cột lại càng cần giữ sức, vì cả nhà dựa vào bạn. Đi khám là một cách giữ sức, giống như đi khám khi đau lưng.

"Sợ người ta biết." Hồ sơ khám được bảo mật. Bạn quyết định kể với ai. Không ai ở công ty mới cần biết bạn từng đi khám vì mất ngủ.

"Cày việc cho quên." Nhận đủ thứ việc vặt, chạy xe tới khuya để không phải nghĩ. Được vài tuần thì gãy, vì cơ thể không được nghỉ. Bận rộn không thay được ngủ và ăn.

"Quyết định lớn cho xong." Bán xe, chuyển về quê, mở quán ngay tuần thứ hai. Quyết định lớn khi đang mất ngủ và hoảng thường phải trả giá. Giữ nền trước, quyết sau.

Câu hỏi thường gặp

Mất việc được một tháng mà vẫn buồn có phải là bất thường không?

Không hẳn. Buồn và lo sau một tháng vẫn thường gặp, nhất là khi chưa có việc mới. Điều cần nhìn là xu hướng: bạn làm được nhiều việc hơn tuần đầu hay ít đi, ngủ ăn có khá hơn không. Nếu càng ngày càng tệ thì nên đi khám.

Đi khám tâm lý có bị ghi vào hồ sơ xin việc không?

Không. Hồ sơ khám bệnh là thông tin y tế được bảo mật, không gửi cho nơi tuyển dụng. Bạn không có nghĩa vụ kể với công ty mới về việc từng đi khám vì mất ngủ hay căng thẳng sau mất việc.

Nên gặp bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý trước?

Nếu mất ngủ nặng, sụt cân, đau người kéo dài thì nên gặp bác sĩ trước để khám cơ thể và đánh giá. Nếu chủ yếu là rối, lo, cần người cùng sắp xếp lại suy nghĩ và nhịp sống thì chuyên gia tâm lý có chứng chỉ là chỗ phù hợp. Hai bên thường giới thiệu cho nhau.

Đang không có thu nhập thì đi khám có tốn nhiều không?

Tuỳ nơi. Khám ở bệnh viện công có thẻ bảo hiểm y tế thường nhẹ chi phí hơn phòng khám tư. Hãy hỏi trước giá mỗi buổi và số buổi dự kiến để tính vào danh sách khoản thiết yếu, thay vì bỏ hẳn việc khám.

Người nhà nói chỉ cần cố lên là được thì nên làm sao?

Bạn có thể cảm ơn ý tốt của họ và vẫn giữ quyết định đi khám. Một câu như "mình cố rồi, giờ muốn nghe thêm người chuyên môn" là đủ. Mời họ đi cùng buổi đầu cũng giúp họ hiểu hơn.

Có nên đợi tìm được việc rồi mới đi khám không?

Không nên đợi nếu đã có dấu hiệu kéo dài như mất ngủ triền miên hay không làm nổi việc tối thiểu. Tìm việc trong trạng thái đó khó hơn nhiều. Đi khám sớm giúp bạn có sức để đi tiếp quãng tìm việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138