Sau khi thi trượt đại học, con buồn, ngủ nhiều, ít nói, tránh bạn bè trong vài tuần là phản ứng thường gặp. Cha mẹ nên đưa con đi khám khi con thu mình kéo dài quá bốn đến sáu tuần, bỏ ăn, đảo ngày đêm, bỏ hết những việc từng thích, nói những câu như mình vô dụng, hoặc bất cứ lúc nào con nhắc tới chuyện không muốn sống.
Khó ở chỗ tuổi mười tám vốn ít kể chuyện với bố mẹ, và sau thi trượt thì càng ngại, vì sợ làm bố mẹ thất vọng thêm. Cha mẹ thì vừa thương vừa lo, vừa sốt ruột chuyện năm tới. Phần dưới không bàn chuyện ôn thi hay chọn trường, mà tập trung vào việc nhận ra lúc nào nỗi buồn của con cần người chuyên môn, những ngày đầu nhà nên giữ gì, nhịp 30 và 90 ngày, câu mở lời, và cách đưa con đi khám mà con không thấy bị coi là có vấn đề.
Chuyện gì đang diễn ra trong con sau kết quả thi
Với nhiều em, kỳ thi đại học là mục tiêu cả mười hai năm học dồn vào. Khi kết quả không như mong đợi, mất đi không chỉ một suất học mà là cả cái lịch tương lai các em đã vẽ trong đầu: ở ký túc xá với bạn thân, học ngành đã chọn, làm bố mẹ tự hào. Bạn bè lần lượt khoe giấy báo nhập học trên mạng càng làm nỗi hụt hẫng sâu hơn.
Phản ứng thường gặp là ngủ nhiều hoặc thức khuya lướt điện thoại, ít ăn, ít nói, đóng cửa phòng, tránh họ hàng, dễ gắt khi bị hỏi. Có em lại tỏ ra bình thường quá mức, cười nói như không có gì, rồi khóc một mình ban đêm. Đó là cách cơ thể và đầu óc tuổi mới lớn đối phó với cú hụt đầu tiên thật lớn trong đời.
Nhìn chung, nếu được nhà đỡ đúng cách, các em sẽ dần quay lại một vài nhịp quen trong vài tuần: ra ngoài với một người bạn, ăn bữa tối cùng nhà, bắt đầu nói về chuyện tiếp theo. Điều cần để mắt là khi các nhịp đó không quay lại, hoặc ngày càng ít đi.
Phản ứng thường gặp và dấu hiệu nên đưa con đi khám
Bảng này giúp cha mẹ quan sát, không phải để chấm bệnh cho con. Con là người riêng, so với chính con trước kỳ thi mới có ý nghĩa.
| Điều cha mẹ thấy | Thường gặp trong vài tuần đầu | Nên đưa con đi khám |
|---|---|---|
| Giấc ngủ | Ngủ nhiều hơn, thức khuya hơn vài tối | Đảo hẳn ngày đêm nhiều tuần, hoặc gần như không ngủ |
| Ăn uống | Ăn ít, bỏ một bữa | Bỏ bữa liên tục, sụt cân thấy rõ |
| Bạn bè, sở thích | Ngại gặp bạn đỗ, tạm bỏ vài thú vui | Cắt hết bạn bè, bỏ cả những thứ từng rất thích nhiều tuần |
| Lời nói | Than thở, tiếc nuối, trách đề khó | Nói mình vô dụng, là gánh nặng, không có tương lai, lặp lại nhiều lần |
| Sinh hoạt | Lười hơn, ở trong phòng nhiều | Không tắm rửa, không ra khỏi phòng cả ngày, kéo dài |
| Rượu bia, chất kích thích | Không có | Bắt đầu uống, hút, hoặc có dấu hiệu dùng chất lạ |
Một hai dòng ở cột phải kéo dài quá hai tuần đã đủ lý do đặt lịch. Dòng về lời nói cần được nghe nghiêm túc, không gạt đi là "nói cho sướng miệng".
Những ngày đầu sau kết quả: nhà giữ gì cho con
Ba bốn ngày đầu không phải lúc bàn kế hoạch thi lại hay đi học nghề. Đây là lúc giữ nền.
- Nói một câu đón nhận, ngắn: "Bố mẹ biết con buồn. Kết quả này không đổi được việc bố mẹ thương con."
- Giữ bữa ăn chung, gọi con ra ăn nhưng không ép ăn nhiều, không biến bữa cơm thành buổi hỏi điểm.
- Chặn trước họ hàng: nói với ông bà, cô chú rằng nhà muốn để con nghỉ vài tuần, ai hỏi thì hỏi bố mẹ.
- Không so sánh với con nhà khác, không nhắc chuyện tiền học thêm đã bỏ ra.
- Rủ con làm một việc nhỏ cùng mỗi ngày: đi chợ, tưới cây, chở em đi học. Việc tay chân giúp con ra khỏi phòng mà không phải nói.
- Để ý giấc ngủ và bữa ăn của con, ghi lại nhẹ nhàng trong đầu hoặc trong sổ, không canh chừng ra mặt.
Sau tuần đầu, khi con dịu bớt, mới hỏi con muốn bàn chuyện tiếp theo lúc nào.
Nhịp 30 và 90 ngày cho cả nhà
Bảng dưới không phải kế hoạch ôn thi. Nó giúp cha mẹ giữ nhịp nhà và quan sát xem con có đang dần đứng dậy.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Bữa tối chung, một việc tay chân cùng con, không bàn điểm | Con vẫn ra ăn, vẫn nói vài câu | Bớt hỏi, chỉ ngồi cạnh |
| Tuần 3–4 | Rủ con gặp một người bạn, đi bộ buổi chiều, hỏi con muốn gì cho vài tháng tới | Con ra khỏi nhà vài lần mỗi tuần | Gợi ý đi khám, đề nghị đi cùng |
| Tháng 2 | Cùng con lập lịch tuần cho năm đệm: học, việc làm thêm, thể thao | Con tự giữ giờ dậy, có một việc đều đặn | Giảm bớt lịch, giữ một việc thôi |
| Tháng 3 | Ngồi lại xem con thấy thế nào, chỉnh lịch theo ý con | Con nói về tương lai bằng giọng bớt nặng nề | Đặt lịch khám nếu chưa đi |
Mốc trong bảng là để cha mẹ tự nhìn lại, không phải để giục con phải vui lại trước ngày nào.
Mỗi hoàn cảnh một cách để mắt
Con ở trọ trên thành phố ôn thi, giờ về nhà: Con vừa mất kỳ thi vừa mất nhịp sống tự lập, về nhà lại bị nhìn như đứa trẻ. Cho con giữ một phần tự chủ như tự lo giờ giấc, tự chọn việc trong ngày, và để ý xem con có giữ liên lạc với bạn bè cũ không.
Con vẫn ở trọ xa, không chịu về: Cha mẹ chỉ thấy con qua điện thoại. Gọi đều mỗi tối vài phút, nhờ một người quen ở gần ghé thăm, và nếu con không nghe máy nhiều ngày liền thì đi lên tận nơi.
Con là anh chị cả, em đang chuẩn bị thi: Con dễ thấy mình là tấm gương hỏng. Đừng dùng con làm bài học cho em kiểu "đừng như anh". Giao cho con một việc giúp em mà con tự nguyện nhận, để con thấy mình vẫn có chỗ trong nhà.
Bạn thân của con đều đỗ: Đây là lúc con cô đơn nhất. Gợi ý con giữ liên lạc với một hai bạn, nhưng đừng ép đi gặp cả nhóm. Một người bạn cũ cùng thi trượt hoặc đã đi qua năm đệm có thể giúp con nhiều hơn mọi lời của bố mẹ.
Mở lời với con về chuyện đi khám
Nói điều mình thấy, không phán: "Mấy tuần nay mẹ thấy con ngủ trưa tới chiều, ăn rất ít. Mẹ lo cho sức khoẻ của con." Không nói "con bị làm sao rồi".
Đặt việc đi khám là chuyện bình thường: "Người lớn gặp chuyện lớn cũng đi gặp chuyên gia để có người nói chuyện. Con vừa qua một chuyện lớn." Câu này không biến con thành người có vấn đề.
Cho con chọn: "Con muốn gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý? Muốn bố hay mẹ đi cùng, hay đi với chị họ?" Được chọn giúp tuổi mười tám bớt cảm giác bị ép.
Khi con từ chối: "Được, mình chưa đi tuần này. Nhưng nếu tới cuối tháng con vẫn ngủ không được thì mình đi một lần nhé." Hẹn một mốc rõ, không cãi nhau ngay.
Khi con nói những câu nặng: Không gạt đi, không cười trừ. "Con nói vậy làm bố lo. Bố muốn nghe con kể thêm." Nghe trước, đưa đi khám sau, và không để con một mình nếu lời nói nặng.
Khi nào nên đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, và đi đâu
Nên đặt lịch khi con có các dấu hiệu ở cột phải của bảng kéo dài quá hai đến bốn tuần, khi con không làm nổi những việc tối thiểu như tắm rửa, ăn uống, ra khỏi phòng, hoặc khi con bắt đầu dùng rượu bia hay chất kích thích. Nếu con nói tới chuyện không muốn sống hay làm hại bản thân, cha mẹ cần ở bên con ngay, không để con một mình, đưa con đến cơ sở y tế gần nhất và gọi 115 nếu nguy cấp.
Với tuổi này, chỗ khám có thể là khoa tâm lý của bệnh viện đa khoa hoặc bệnh viện nhi nếu con còn trong độ tuổi họ nhận, khoa tâm thần bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề quen làm việc với người trẻ. Hãy hỏi trước nơi khám xem cha mẹ ngồi cùng hay chờ ngoài; thường các em nói thật hơn khi được gặp riêng. Sau buổi khám, đừng tra hỏi con đã nói gì. Hỏi con có muốn đi tiếp không là đủ.
Những bẫy cha mẹ hay mắc
Bẫy thứ nhất là vội lấp chỗ trống: đăng ký ngay lớp ôn thi lại, ép con chọn trường khác trong tuần đầu, vì sợ con "ở nhà sinh lười". Con chưa đứng vững đã bị đẩy vào một cuộc đua mới. Bẫy thứ hai là im lặng tuyệt đối, coi như chưa có chuyện gì, khiến con nghĩ bố mẹ thất vọng tới mức không muốn nhắc.
Bẫy thứ ba là kể chuyện của con cho cả họ hàng để xin lời khuyên, rồi mỗi người gọi tới góp một câu. Bẫy thứ tư là đem chuyện tiền đã đầu tư cho việc học ra nói lúc cãi nhau. Câu đó có thể theo con rất lâu.
Nếu đã lỡ, một lời xin lỗi ngắn với con là đủ: "Hôm qua bố nói nặng lời, bố xin lỗi. Bố lo nên nói sai." Lời xin lỗi của người lớn dạy con nhiều hơn mọi bài giảng về vượt qua thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Con thi trượt đại học cứ ở lì trong phòng thì có cần đi khám không?
Ở trong phòng nhiều trong vài tuần đầu là thường gặp. Nên đi khám khi kéo dài quá bốn đến sáu tuần, kèm bỏ ăn, đảo ngày đêm, bỏ hết bạn bè và sở thích, hoặc con nói những câu như mình vô dụng.
Đưa con đi khám tâm lý thì con có bị coi là có bệnh không?
Không. Đi gặp chuyên gia sau một chuyện lớn là cách chăm sóc bình thường, giống như đi khám khi đau người. Cha mẹ nên nói với con như vậy và để con chọn người, chọn giờ.
Con không chịu đi khám thì cha mẹ nên làm gì?
Không ép trong một buổi. Nói điều mình lo, hẹn một mốc rõ ràng, và đề nghị đi cùng. Nếu dấu hiệu nặng dần qua từng tuần thì không nên chờ thêm, cha mẹ đi cùng con tới nơi khám.
Cha mẹ có nên ngồi cùng con trong buổi khám không?
Tuỳ nơi khám và tuỳ con. Nhiều chuyên gia gặp cha mẹ một lúc rồi gặp riêng con. Ở tuổi này các em thường nói thật hơn khi được gặp riêng, nên cha mẹ hỏi trước và tôn trọng ý con.
Có nên cho con đi làm thêm trong năm đệm sau thi trượt?
Một việc làm thêm nhẹ, giờ giấc đều đặn có thể giúp con có nhịp ngày và cảm giác có ích. Nhưng nên đợi con qua vài tuần đầu, và để con chọn việc, không ép như một hình phạt.
Làm sao biết con đang dần đứng dậy?
Khi con giữ được giờ dậy, ăn cùng nhà, ra ngoài gặp bạn vài lần mỗi tuần, có một việc đều đặn và bắt đầu nói về kế hoạch tiếp theo bằng giọng bớt nặng nề. Ngày tệ vẫn có, nhưng không kéo cả tuần.