Giáo viên đi qua mùa cuối năm học nhẹ hơn khi tách sáu tuần cuối thành từng tuần có việc riêng, chặn một giờ ngủ không xê dịch, xin tổ chuyên môn chia việc chung sớm, và ghi sẵn một tuần nghỉ thật vào đầu hè. Mùa này dồn quá nhiều đầu việc cùng lúc, nên không chia ra thì việc nào cũng thành gấp.
Từ khoảng tháng Tư, lịch của một giáo viên chủ nhiệm có thể cùng lúc gồm: ôn thi cho học sinh cuối cấp, ra đề và chấm bài kiểm tra cuối kỳ, nhập điểm, hoàn thiện học bạ, viết nhận xét, báo cáo tổ, hồ sơ thi đua, họp phụ huynh, tổng kết, chưa kể con mình cũng đang thi. Người ngoài nghĩ giáo viên có ba tháng hè nhẹ nhàng, ít ai thấy sáu tuần trước hè. Bài đi qua những gì đang diễn ra trong người, việc giữ nền khi bước vào mùa, bảng tuần cho sáu tuần cuối, câu nói với tổ trưởng, phụ huynh và gia đình, những tuần trượt, và khi nào cần gặp chuyên gia.
Mùa cuối năm làm gì với người làm nghề dạy học
Nghề dạy học có một kiểu áp lực ít nghề có: phải đứng trước lớp với trạng thái ổn định dù trong người đang mệt. Học sinh không đợi cô hết mệt mới cần cô. Người dạy học vì thế quen gồng, quen nén lại, giữ bình tĩnh trên lớp rồi mang cái mệt về nhà. Một hai tuần thì được, sáu tuần liền kèm hồ sơ chất cao thì cơ thể bắt đầu báo.
Những dấu hiệu hay gặp: khàn tiếng kéo dài, đau họng, đau lưng vì ngồi chấm bài; tối nằm mà đầu vẫn chạy danh sách nhận xét chưa viết; dễ cáu với con mình sau khi đã kiên nhẫn với ba mươi đứa trẻ khác cả ngày; thấy tủi khi bị phụ huynh nhắn tin trách lúc mười giờ đêm. Đây là phản ứng thường gặp khi căng thẳng kéo dài, không có nghĩa mình không còn hợp với nghề.
Giáo viên chủ nhiệm lớp cuối cấp thường nặng nhất, vì cùng lúc giữ hồ sơ của cả lớp và mang kỳ vọng thi cử của từng gia đình. Giáo viên bộ môn dạy nhiều lớp thì nặng ở khối lượng bài chấm. Giáo viên mầm non, tiểu học lại nặng ở chỗ phải giữ an toàn cho trẻ cả ngày. Mỗi kiểu nặng cần một cách chia việc hơi khác.
Cái khó riêng nữa là áp lực đến từ nhiều phía cùng lúc: nhà trường, tổ chuyên môn, phụ huynh, học sinh, và chính kỳ vọng của mình muốn học trò thi tốt. Không phía nào sai, nhưng cộng lại thì vượt quá sức một người.
Tuần trước khi vào mùa: giữ nền
Khoảng một tuần trước khi việc cuối năm dồn tới, làm những việc này:
- Lập danh sách mọi đầu việc cuối năm với hạn nộp. Đề kiểm tra, điểm, học bạ, nhận xét, hồ sơ thi đua, báo cáo tổ, họp phụ huynh. Một trang, dán ở bàn làm việc tại nhà.
- Đặt giờ tắt máy buổi tối. Ví dụ mười một giờ. Việc chưa xong để mai, trừ đúng đêm trước hạn nộp.
- Chuẩn bị sẵn bữa ăn. Thống nhất với người nhà việc đi chợ, nấu ăn mấy tuần này. Giáo viên hay bỏ bữa trưa vì ở lại trường chấm bài.
- Giữ giọng. Mang theo nước ấm, dùng micro nếu trường có, bớt nói to ở những tiết ôn tập có thể chia nhóm.
- Ghi việc nhà không được trễ. Lịch thi của con mình, tiền học, lịch khám của cha mẹ. Đặt nhắc trên điện thoại.
- Ghi một tuần nghỉ thật vào đầu hè. Không tập huấn, không dạy thêm, không hồ sơ. Biết trước có điểm dừng thì chặng cuối dễ chịu hơn.
Nhiều giáo viên bỏ qua bước này vì nghĩ năm nào cũng thế, quen rồi. Nhưng chính vì năm nào cũng thế nên một tuần chuẩn bị trả lại cho mình nhiều hơn mọi năm. Danh sách đầu việc của năm nay cũng là bản nháp cho năm sau, giữ lại để mùa tới khỏi phải lập từ đầu.
Bảng sáu tuần cuối năm học
Sáu tuần cuối có thể chia thành ba chặng hai tuần và một chặng nghỉ. Điều chỉnh theo lịch thật của trường.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2: ôn và ra đề | Chấm một tập bài nhỏ mỗi ngày thay vì dồn cuối tuần; viết sẵn mười nhận xét mỗi tối | Bài không bị dồn quá ba ngày | Xin tổ trưởng chia lại việc ra đề chung |
| Tuần 3–4: thi và chấm | Ăn trưa đủ dù chỉ mười lăm phút; đi bộ mười phút sau giờ dạy | Tối vẫn còn sức trò chuyện với con | Dồn việc nhập liệu vào một buổi cố định, tối khác nghỉ |
| Tuần 5–6: hồ sơ và tổng kết | Mỗi ngày hoàn thành một hồ sơ trong danh sách; ngủ trước giờ tắt máy | Danh sách hạn nộp được gạch dần | Báo sớm với tổ trưởng phần nào chậm, đừng đợi hạn |
| Tuần đầu hè | Ngủ bù dần, làm lại việc mình thích, gặp bạn ngoài nghề | Giọng hồi, thấy muốn đọc sách, đi chơi | Nghỉ thêm vài ngày trước khi nhận tập huấn, dạy thêm |
Bảng giúp chia đều sức. Năm nào việc đổ dồn bất ngờ, như thêm đợt kiểm tra, thì lùi các ô khác một tuần chứ không bỏ hẳn giờ ngủ.
Câu nói với tổ trưởng, phụ huynh và người nhà
Với tổ trưởng chuyên môn: "Tuần này em vừa ra đề khối mười vừa giữ hồ sơ chủ nhiệm. Phần tổng hợp báo cáo tổ, chị chia giúp em cho bạn nào nhẹ việc hơn, em làm lại phần khác vào tuần sau." Đề xuất đổi việc, không chỉ xin bớt.
Với phụ huynh nhắn tin buổi tối: "Em đã nhận tin của anh chị. Sáng mai trong giờ hành chính em sẽ trả lời cụ thể." Trả lời ngắn, hẹn giờ, không cần giải quyết ngay lúc khuya.
Với phụ huynh lo điểm số của con: "Em hiểu anh chị lo cho cháu. Em gửi anh chị ba việc cụ thể cháu nên làm trong hai tuần tới." Kéo cuộc nói chuyện sang việc làm được.
Với vợ hoặc chồng: "Sáu tuần tới em sẽ bận nhất năm. Anh lo giúp đưa đón con và bữa tối, đầu hè em nhận lại hết." Cụ thể việc và thời hạn.
Với đồng nghiệp cùng tổ: Rủ nhau chia việc đối chiếu điểm, kiểm tra chéo hồ sơ. Hai người cùng soát một buổi nhanh hơn mỗi người tự soát hai buổi, lại bớt cảm giác chỉ mình đang chạy.
Với con mình: "Mẹ đang chấm bài của các anh chị lớp mẹ, xong lúc chín giờ thì mẹ con mình đọc truyện." Một mốc nhỏ giữ được tốt hơn lời hứa chung chung.
Tuần trượt và các cái bẫy hay gặp
Sẽ có tuần trường thêm đợt kiểm tra đột xuất, đồng nghiệp ốm, mình phải dạy thay, cả bảng sáu tuần vỡ. Tuần như vậy giữ một thứ: giờ tắt máy. Ngủ đủ thì hôm sau đứng lớp còn được, mất ngủ ba đêm liền thì không chỉ mình mệt mà học sinh cũng chịu.
Bẫy hay gặp ở người dạy học là cầu toàn với hồ sơ: sửa đi sửa lại nhận xét, trình bày học bạ thật đẹp, trong khi người kiểm tra cần đủ và đúng hơn là đẹp. Bẫy thứ hai là nhận thêm dạy thêm ngay đầu hè vì "tranh thủ", để rồi không có ngày nghỉ nào giữa hai năm học. Bẫy thứ ba là gánh việc của người khác vì ngại từ chối, nhất là giáo viên trẻ.
Nếu đã trượt nhiều tuần, đừng tự trách là mình kém tổ chức. Nhìn lại danh sách hạn nộp, gạch những gì thật sự không bắt buộc, và nói với tổ trưởng phần mình không kịp.
Giữ một phần đời ngoài trường lớp
Người dạy học dễ để nghề tràn sang mọi chỗ: cuối tuần soạn bài, đi chợ gặp phụ huynh, mở điện thoại thấy nhóm lớp. Mùa cuối năm thì gần như không còn ranh giới nào. Vì thế càng cần giữ một việc nhỏ trong tuần không dính gì tới trường: tưới mấy chậu cây, đạp xe một vòng chiều Chủ nhật, nấu một món mình thích, gặp một người bạn không làm giáo viên để câu chuyện không xoay quanh điểm số.
Việc ấy không cần lâu, nửa tiếng là đủ, nhưng nên có chỗ cố định trong tuần, để khi bận nhất cũng chỉ thu ngắn chứ không bỏ. Nhiều giáo viên lâu năm kể rằng thứ giữ họ qua hai mươi mùa thi không phải là sức khoẻ tốt, mà là một thói quen nhỏ ngoài nghề họ không bao giờ bỏ.
Hoàn cảnh mỗi người khác nhau. Giáo viên trẻ ở trọ xa nhà có nhiều giờ hơn nhưng dễ cô đơn, nên chọn việc có người cùng làm. Giáo viên có con nhỏ thì phần đời ngoài trường có khi chính là nửa tiếng đọc truyện với con, chỉ cần không cầm điện thoại xem nhóm lớp trong lúc đó.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Mệt cuối năm học là chuyện quen, nhưng nên đi khám hoặc tìm chuyên gia khi:
- Đã sang hè vài tuần mà vẫn mất ngủ, không thấy hồi sức.
- Khàn tiếng, mất tiếng kéo dài hơn hai tuần (nên khám tai mũi họng).
- Buồn, chán, sợ đến trường kéo dài, mất hứng với nghề và cả việc ngoài nghề.
- Bỏ ăn hoặc ăn uống thất thường, sụt cân.
- Cần rượu bia hay thứ gì khác để chịu đựng mỗi tối.
- Hay khóc, hay cáu vô cớ, chính mình thấy khác hẳn ngày thường.
Có thể khám ở cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần bệnh viện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Công đoàn trường đôi khi có kênh hỗ trợ cho giáo viên, hỏi thử cũng không mất gì. Đi khám không phải là thừa nhận mình yếu, mà là để có người đánh giá đúng và chỉ cách phù hợp với một nghề phải đứng lớp mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có được từ chối trả lời tin nhắn phụ huynh buổi tối không?
Nhiều trường đã có quy ước giờ liên lạc. Nếu chưa có, giáo viên có thể thông báo đầu năm khung giờ trả lời tin nhắn, trừ trường hợp khẩn cấp về an toàn học sinh. Trả lời ngắn hẹn giờ cũng là một cách giữ ranh giới.
Có nên nhận dạy thêm đầu hè ngay sau năm học không?
Tuỳ sức và nhu cầu thu nhập. Nếu được, giữ ít nhất một tuần nghỉ thật trước khi nhận. Bắt đầu năm học mới mà chưa hồi sức thì cả năm sau dễ mệt sớm hơn.
Làm sao viết nhận xét học bạ nhanh mà vẫn đúng?
Chia nhỏ, mỗi tối viết một nhóm học sinh, ghi chú điểm mạnh và điều cần cố gắng của từng em từ giữa kỳ để cuối năm chỉ việc hoàn chỉnh. Tránh để dồn tất cả vào tuần cuối.
Giáo viên trẻ ngại từ chối việc thêm thì sao?
Hãy nói việc mình đang giữ và hạn của chúng, rồi hỏi người giao muốn ưu tiên việc nào. Cách này không phải từ chối, mà giúp người giao thấy khối lượng thật.
Mất giọng cuối năm có cần đi khám không?
Khàn tiếng vài ngày sau mùa thi là hay gặp. Nếu kéo dài hơn hai tuần, hoặc kèm đau, khó nuốt, nên khám tai mũi họng để được hướng dẫn đúng.
Đầu hè mà vẫn thấy mệt, không muốn làm gì có bình thường không?
Một hai tuần đầu hè thấy mệt dồn lại là hay gặp, vì cơ thể vừa được thả lỏng. Nếu kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, buồn chán, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.