Người làm điều dưỡng, hộ lý hay chăm sóc thuê giữ được mình lâu năm nhờ có một nghi thức khép ca đều đặn trước khi về nhà, một người cùng nghề để kể những ca nặng, và một nhịp tuần có chỗ cho chính mình. Áp lực của nghề này không chỉ là mệt thân, mà là mang theo nỗi đau của người khác suốt ca làm.
Một ca trực có thể gồm: chăm cùng lúc nhiều người bệnh, nghe người nhà lo lắng gắt gỏng, chứng kiến một người trở nặng, rồi vẫn phải mỉm cười với người tiếp theo. Mười năm như vậy, nhiều người trong nghề kể rằng họ không còn khóc được ở đâu, cũng không còn vui được ở đâu. Bài này viết cho người làm nghề chăm sóc và người thân của họ: điều gì đang diễn ra trong người sau nhiều năm, cách giữ nền khi bước vào giai đoạn nặng, nhịp tuần giữ được lâu dài, câu nói với đồng nghiệp, người nhà và cấp trên, những tuần quá tải, và khi nào chính người chăm sóc cần được người khác chăm.
Mang nỗi đau của người khác suốt ca làm
Nghề chăm sóc có hai loại mệt chồng lên nhau. Mệt thân thì ai cũng thấy: đứng nhiều, bê đỡ người bệnh, trực đêm. Mệt cảm xúc thì khó thấy hơn. Mỗi ngày phải đồng cảm với người đau, đồng thời giữ mình đủ tỉnh táo để làm đúng chuyên môn. Làm hai việc ngược nhau ấy cùng lúc, kéo dài nhiều năm, đầu óc dần tự bảo vệ bằng cách tê đi.
Những dấu hiệu hay gặp ở người làm nghề lâu: thấy mình lạnh lùng với người bệnh hơn trước và không thích điều đó; về nhà không muốn nghe ai kể chuyện ốm đau, kể cả người nhà; nhớ đi nhớ lại một ca nặng nhiều ngày; ngủ không sâu; khó chịu khi người nhà than mệt vì thấy "thế đã là gì". Đó là phản ứng thường gặp của người tiếp xúc liên tục với đau đớn của người khác, không có nghĩa mình đã hết tình thương với nghề.
Người trong nghề còn hay mang một nỗi áy náy riêng: thấy mình không được phép mệt, vì người bệnh còn khổ hơn mình nhiều. Ý nghĩ ấy nghe thì đúng, nhưng nó khiến người chăm sóc bỏ qua mọi tín hiệu của chính cơ thể mình cho tới khi gục. Chăm được người khác lâu dài thì trước hết cần còn sức.
Hoàn cảnh cũng khác nhau. Điều dưỡng ở khoa đông bệnh nhân mệt vì số lượng. Người chăm sóc thuê tại nhà mệt vì một mình với một người bệnh suốt ngày, ít đồng nghiệp để chia. Hộ lý mệt vì việc nặng mà ít được ghi nhận. Nhận ra mình đang mệt kiểu nào giúp chọn đúng cách đỡ.
Nghi thức khép ca trước khi về nhà
Nhiều người trong nghề giữ được lâu nhờ có vài việc làm giống nhau sau mỗi ca, như một cánh cửa đóng lại phía sau. Có thể chọn từ những việc này:
- Ghi bàn giao xong thì ghi riêng một dòng cho mình. Một câu về ca vừa qua: ca này nặng ở đâu, mình đã làm được gì. Viết ra rồi gập sổ.
- Thay đồ, rửa mặt, rửa tay chậm rãi. Cử chỉ thay áo có thể dùng như một dấu hiệu: hết ca, đây là mình ngoài giờ làm.
- Đi bộ hoặc đạp xe một đoạn ngắn trước khi về. Mười phút ngoài trời, không nghe điện thoại, để đầu óc chuyển từ chỗ làm sang nhà.
- Nhắn một tin cho đồng nghiệp sau ca nặng. "Hôm nay vất vả, cảm ơn chị đã đỡ em." Ghi nhận lẫn nhau là thứ nghề này hay thiếu.
- Ăn một bữa trước khi ngủ. Sau ca đêm, nhiều người bỏ ăn đi nằm luôn, dậy thì đói lả và cáu.
Nghi thức không cần dài, năm mười phút là đủ. Điều quan trọng là làm đều, kể cả những ca nhẹ, để cơ thể quen với việc có một điểm khép lại.
Nhịp tuần giữ được qua nhiều năm
Bảng dưới là khung ba tháng cho người đang thấy mình mòn dần, dựng lại một nhịp tuần bền hơn.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Làm nghi thức khép ca sau mỗi ca; ăn đủ ba bữa theo ca | Về nhà bớt mang chuyện ca làm vào bữa cơm | Giữ lại một việc trong nghi thức, bỏ các việc khác |
| Tuần 3–6 | Một lần mỗi tuần kể với đồng nghiệp tin cậy về ca nặng nhất; một hoạt động ngày nghỉ không liên quan tới y tế | Có ngày nghỉ thấy thật sự được nghỉ | Nhắn tin thay vì gặp, nhưng đừng bỏ kể |
| Tuần 7–12 | Giữ hai ngày nghỉ liền nhau khi xếp lịch được; một buổi khám sức khoẻ cho chính mình | Ngủ sâu hơn, bớt nhớ lại các ca cũ | Nói với điều dưỡng trưởng về lịch trực |
| Sau ba tháng | Nhìn lại: việc gì giữ mình, việc gì không hợp | Thấy có thể đi tiếp với nhịp này | Xem phần khi nào cần gặp chuyên gia |
Ba tháng là khung để thử nhịp mới, không phải lời hứa mọi mệt mỏi sẽ hết. Nghề chăm sóc luôn có những đợt nặng, cái cần là có sẵn nhịp để quay về sau mỗi đợt.
Nói với đồng nghiệp, người nhà và cấp trên
Với đồng nghiệp sau một ca có người bệnh trở nặng: "Ca hôm qua làm em nhớ mãi. Chị có lúc nào như vậy không?" Người cùng nghề hiểu điều người ngoài nghề khó hiểu. Một nhóm nhỏ hay ngồi với nhau mười lăm phút sau ca giúp nhiều hơn mọi lời khuyên.
Với người nhà: "Có những hôm em về không muốn nói chuyện bệnh tật, không phải vì em giận ai. Em cần nửa tiếng im lặng rồi sẽ ổn hơn." Người nhà biết thì không tự ái.
Khi người nhà than ốm vặt mà mình thấy khó chịu: Nhận ra cảm giác "thế đã là gì" là do mình đang quá tải, không phải do người nhà quá đáng. Thử nói: "Em đang mệt, em nghe anh kể nhưng chưa đủ sức lo thêm được, mai em xem kỹ cho anh."
Với điều dưỡng trưởng hoặc người quản lý: "Ba tháng nay em trực đêm nhiều hơn mức thường, em xin được xếp lại để có hai ngày nghỉ liền nhau mỗi tuần nếu được." Đề xuất cụ thể dễ được xem xét hơn lời than.
Với gia đình người bệnh đang gay gắt: Không cần gánh hết cơn giận của họ. Ghi nhận ngắn, làm đúng việc, báo cho người phụ trách nếu căng thẳng vượt quá. Cơn giận ấy thường là nỗi sợ của họ, không phải nhắm vào mình.
Những tuần quá tải và các cái bẫy
Mùa dịch, mùa bệnh đông, khoa thiếu người, có những tuần mọi nghi thức đều vỡ. Tuần như vậy giữ hai việc: ăn trước khi ngủ, và nhắn một tin cho một người. Phần còn lại tuần sau làm lại.
Có mấy cái bẫy hay gặp. Một là uống rượu bia sau ca để "quên": nghề này nhiều người dùng cách đó, nhưng nó làm giấc ngủ vụn và dễ thành thói quen. Hai là tự xử lý mất ngủ, lo âu cho mình bằng kiến thức nghề vì nghĩ mình đã biết đủ: người trong nghề lại càng dễ chủ quan, trong khi việc này cần một bác sĩ khác khám và đánh giá cho chính mình. Ba là nhận thêm ca, thêm chỗ chăm sóc thuê ngoài giờ cho đủ tiền, tới mức không còn ngày nghỉ. Bốn là thu mình, không kể với ai vì nghĩ "người trong nghề phải chịu được".
Khi đã trượt vào một bẫy, đừng tự phán xét. Người chăm người khác thường khắt khe với mình hơn ai hết. Quay về bảng, chọn một ô, làm lại.
Giữ nghề nhiều năm mà không mất mình
Ngoài nhịp tuần, người làm nghề chăm sóc lâu năm thường cần vài điều chỉnh theo năm. Một là luân chuyển khi có thể: sau vài năm ở khoa nặng, xin chuyển sang khoa nhẹ hơn một thời gian, hoặc nhận thêm việc hướng dẫn người mới, việc hành chính, để đầu óc được đổi nhịp. Hai là dùng hết ngày phép, chia ra vài đợt trong năm thay vì dồn hoặc bỏ. Ba là học thêm một kỹ năng trong nghề mình thích, như chăm sóc giảm nhẹ hay giao tiếp với người nhà người bệnh, để thấy mình còn đang lớn lên trong nghề chứ không chỉ chạy ca.
Một điều hay bị quên là ghi nhận những ca tốt. Nghề này nhớ ca nặng rất lâu, còn ca người bệnh về nhà khoẻ thì quên ngay sau ca. Một số người giữ một cuốn sổ nhỏ, mỗi tháng ghi một hai chuyện tử tế đã xảy ra: lời cảm ơn của người nhà, một người bệnh tự đi lại được. Khi mệt, đọc lại vài trang. Không phải để tự an ủi, mà để thấy đủ bức tranh của công việc mình làm.
Người chăm sóc thuê tại nhà có thể làm tương tự ở quy mô nhỏ: thoả thuận rõ ngày nghỉ trong tuần với gia đình người bệnh ngay từ đầu, có người thay khi mình ốm, và giữ liên lạc với vài người cùng nghề để không đơn độc.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Người làm nghề chăm sóc hay là người cuối cùng đi khám cho chính mình. Nên tìm đến chuyên gia khi:
- Hình ảnh một ca nặng cứ hiện lại nhiều tuần, kèm giật mình, mất ngủ.
- Thấy tê liệt cảm xúc, không còn vui hay buồn được, kéo dài nhiều tuần.
- Mất ngủ thường xuyên dù đã nghỉ đủ ngày.
- Bỏ ăn hoặc ăn uống thất thường, sụt cân.
- Cần rượu bia hoặc đã tự tìm tới thuốc để chịu đựng.
- Sợ đi làm tới mức đau bụng, buồn nôn trước mỗi ca.
Có thể nhờ đồng nghiệp giới thiệu chuyên gia tâm lý có chứng chỉ ngoài nơi mình làm, hoặc khám ở khoa tâm lý, khoa tâm thần của một bệnh viện khác nếu thấy ngại gặp người quen. Nếu có lúc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Làm điều dưỡng lâu năm thấy mình lạnh lùng với người bệnh có phải là xấu không?
Không hẳn. Đó thường là cách đầu óc tự bảo vệ khi tiếp xúc liên tục với đau đớn. Nhận ra điều đó đã là bước đầu. Nghỉ đủ, có chỗ kể chuyện và nhịp tuần hợp lý giúp cảm xúc quay lại dần.
Có nên kể chuyện ca trực nặng với người nhà không?
Kể vừa đủ, không kể chi tiết đau đớn khiến người nhà ám ảnh theo. Phần chi tiết chuyên môn nên kể với đồng nghiệp, người hiểu và chịu được.
Người chăm sóc thuê tại nhà không có đồng nghiệp thì kể với ai?
Có thể giữ liên lạc với vài người cùng làm nghề, nhắn nhau sau ngày khó. Một người bạn, người thân ngoài nghề cũng được, miễn họ biết nghe mà không phán xét.
Người trong nghề y có nên tự xử lý mất ngủ của mình không?
Không nên. Kiến thức nghề không thay được việc được một bác sĩ khác khám cho chính mình. Mất ngủ kéo dài thì đi khám như mọi người bệnh khác để được đánh giá và hướng dẫn đúng.
Xin bớt ca trực có bị đánh giá kém không?
Mỗi nơi một khác. Đề xuất cụ thể, có lý do sức khoẻ và cách bù việc thường được nghe hơn. Nếu bị xếp ca vượt quy định, hỏi công đoàn hoặc phòng tổ chức về quyền nghỉ ngơi.
Bao lâu thì nên đi khám sức khoẻ khi làm nghề trực đêm?
Nên theo lịch khám định kỳ nơi làm và không bỏ qua. Ngoài ra, có dấu hiệu bất thường kéo dài vài tuần thì đi khám sớm, không đợi tới đợt khám chung.