Khi sếp mới khó tính về, việc giữ được mình trong 90 ngày đầu là giữ nền sinh hoạt, ghi lại rõ việc mình làm, hỏi thẳng cách sếp muốn nhận việc, và tạm hoãn mọi quyết định lớn. Đa phần căng thẳng của giai đoạn này đến từ chỗ mọi quy tắc cũ bỗng không còn chắc, không phải vì mình làm kém đi.
Một người quen làm với sếp cũ năm năm, hiểu ý nhau tới mức nhìn mặt là biết việc gấp hay không. Sếp mới về, đổi mẫu báo cáo, đòi duyệt từng email gửi khách, hỏi lại những việc trước giờ không ai hỏi. Ba tuần đầu người ấy về nhà mệt như vừa đổi việc, dù vẫn ngồi đúng cái bàn cũ. Đó là áp lực của sự thay đổi chồng lên áp lực bị soi xét. Bài đi qua những gì đang diễn ra trong người, việc giữ nền tuần đầu, nhịp 90 ngày, những câu nói với sếp và với nhà, lúc trượt, và khi nào cần gặp chuyên gia.
Vì sao đổi sếp lại mệt đến vậy
Trong công việc, phần lớn sức lực của người ta không dồn vào làm việc mà dồn vào đoán: việc này làm thế đã đủ chưa, gửi lúc nào thì hợp, chữ này có bị bắt lỗi không. Với sếp cũ, những câu đoán ấy đã có đáp án sẵn từ lâu, nên đầu óc được nghỉ. Sếp mới về, mọi đáp án bị xoá trắng. Đầu óc phải đoán lại từ đầu mọi thứ, mỗi ngày, và việc đó tốn sức kinh khủng dù nhìn ngoài chẳng ai thấy.
Thêm vào đó là cảm giác bị đánh giá. Sếp mới thường quan sát kỹ trong những tháng đầu để nắm đội. Bị hỏi lại nhiều, người ta dễ hiểu thành "sếp không tin mình". Từ đó sinh ra những phản ứng hay gặp: ngủ chập chờn trước những buổi họp, làm đi làm lại một việc vì sợ sai, mất tự tin vào những việc trước giờ vẫn làm tốt, về nhà hay kể đi kể lại chuyện ở công ty.
Người chịu áp lực nặng nhất thường là người được sếp cũ tin cậy nhất. Họ quen được giao việc tự quyết, giờ phải xin duyệt từng bước, cảm giác như bị hạ bậc. Người mới vào nghề lại khác: họ ít mất mát hơn nhưng dễ hoảng vì chưa có kinh nghiệm để biết góp ý nào là chuyện nhỏ.
Hiểu như vậy để thấy rằng mệt trong giai đoạn này là thường gặp. Nó không có nghĩa mình không hợp với sếp mới, cũng không có nghĩa sếp mới là người xấu. Hai bên đang lắp lại một cái máy, và giai đoạn lắp bao giờ cũng ồn.
Tuần đầu: giữ nền và gom thông tin
Tuần đầu sếp mới về, thay vì căng mình đoán ý, làm những việc này:
- Giữ nguyên giờ ngủ, giờ ăn. Đây là tuần dễ thức khuya làm lại báo cáo nhất. Một đêm thì được, cả tuần thì sang tuần thứ hai không còn sức.
- Ghi danh sách việc mình đang giữ. Việc gì, của khách nào, hạn ngày nào, đang ở bước nào. Một trang là đủ. Danh sách này vừa để báo cáo khi sếp hỏi, vừa để chính mình thấy mình đang làm nhiều thế nào.
- Xin một buổi nói chuyện ngắn. Mười lăm phút, hỏi sếp ưu tiên điều gì trong ba tháng tới và muốn nhận báo cáo theo cách nào.
- Ghi lại mỗi lần sếp sửa hay góp ý. Không phải để đối chứng, mà để thấy mẫu số chung: sếp hay quan tâm số liệu, hạn chót, hay câu chữ.
- Chọn một người để kể. Một đồng nghiệp ở bộ phận khác hoặc một người bạn ngoài nghề. Có chỗ xả mười phút mỗi tuần, đỡ mang hết về nhà.
Tuần đầu chưa cần chứng minh gì. Việc của tuần đầu là hiểu luật chơi mới.
Nếu đang có chuyện riêng nặng cùng lúc, như con nhỏ ốm hay cha mẹ nằm viện, nên nói ngắn với sếp ngay từ buổi đầu: "Nhà em đang có người ốm, mấy tuần tới em có thể phải về sớm vài buổi, em sẽ báo trước và giữ đủ việc." Sếp mới chưa biết gì về mình, một câu nói sớm tránh được nhiều hiểu lầm sau đó.
Nhịp 90 ngày đầu với sếp mới
Ba tháng đầu thường đi qua ba chặng: lạ, va chạm, và bắt đầu quen. Bảng dưới là khung cho từng chặng.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tháng 1: làm quen | Hỏi lại một câu cho rõ trước khi làm việc mới; ghi một dòng sếp góp ý gì hôm nay | Số lần phải làm lại giảm dần | Hỏi sếp một mẫu làm chuẩn rồi theo mẫu |
| Tháng 2: va chạm | Báo tiến độ trước khi bị hỏi; giữ một buổi tối trong tuần không mở việc | Có ít nhất một việc được sếp duyệt không sửa | Nói chuyện riêng với sếp về một điểm vướng cụ thể |
| Tháng 3: quen dần | Đề xuất một cải tiến nhỏ theo hướng sếp ưu tiên; giữ thói quen ngoài giờ đã bỏ | Ngủ lại được trước những buổi họp | Xem lại phần thay đổi lớn ở dưới |
| Sau 90 ngày | Nhìn lại danh sách góp ý ba tháng: điều gì đã quen, điều gì vẫn căng | Bớt đoán, làm theo được nhịp mới | Nếu mọi thứ vẫn như tuần đầu, cần trao đổi với nhân sự hoặc cấp trên nữa |
90 ngày chỉ là khung để nhìn lại có hệ thống. Có người quen sau ba tuần, có người cần nửa năm. Mốc này giúp mình đánh giá dựa trên những gì ghi được thay vì theo cảm giác ngày tệ nhất.
Câu nói với sếp mới, đồng nghiệp và người nhà
Khi chưa rõ yêu cầu: "Để em làm đúng ý anh từ đầu, anh muốn báo cáo này tập trung vào số liệu tháng hay vào nguyên nhân?" Hỏi một câu có hai lựa chọn, sếp trả lời nhanh hơn câu hỏi mở.
Khi bị sửa liên tục: "Em thấy mấy lần gần đây anh hay sửa phần mở đầu. Anh cho em một bản mẫu anh thấy ổn, em theo đó cho các lần sau." Biến góp ý lặp lại thành một chuẩn rõ ràng.
Khi quá tải vì cách làm mới: "Cách duyệt mới làm mỗi hồ sơ thêm một ngày. Nếu giữ hạn cũ thì em cần bỏ bớt việc nào, anh chọn giúp em." Nói bằng việc, không nói bằng cảm xúc.
Với đồng nghiệp đang than: Nghe được, nhưng đừng thành nhóm cùng nói xấu sếp mỗi ngày. Nhóm than thường làm cả nhóm mệt hơn, và chuyện dễ đến tai sếp.
Với người nhà: "Công ty mới đổi sếp, mấy tháng này em sẽ mệt và hay kể chuyện công ty. Nếu em kể nhiều quá, anh nhắc em đổi chủ đề." Người nhà không phải nghe mãi một chuyện.
Ngày tệ, tuần tệ và những cái bẫy
Sẽ có ngày bị góp ý gay gắt trước cả nhóm, về nhà không ăn nổi cơm. Ngày như vậy đừng soạn ngay đơn nghỉ việc, đừng nhắn tin dài cho sếp lúc nửa đêm, đừng kể lên mạng xã hội. Ăn một bữa, tắm, đi ngủ sớm. Sáng mai viết lại sự việc trong ba dòng: sếp nói gì, việc gì, mình sửa được gì. Nhiều chuyện đêm qua tưởng lớn, sáng ra đọc lại thấy chỉ là một góp ý về việc.
Ba cái bẫy hay gặp trong giai đoạn đổi sếp: một là làm thêm giờ triền miên để "chứng tỏ", tới tháng thứ hai thì kiệt; hai là thu mình lại, không hỏi, không đề xuất, chỉ làm cho đủ, làm sếp nghĩ mình không quan tâm; ba là ra quyết định lớn quá sớm, như nộp đơn nghỉ khi mới được ba tuần. Quyết định lớn nên chờ qua mốc 90 ngày, khi đã có ghi chép thật trong tay.
Nếu đã trượt, ví dụ ba tuần liền thức khuya làm lại báo cáo và bỏ hết những buổi tối của nhà, làm lại từ một việc: giờ ngủ. Sau đó mới tới bữa ăn, rồi buổi tối không mở việc. Đừng dựng lại cả bảng trong một tuần, vì làm vậy dễ vỡ lần nữa.
Khi nào cần tính tới thay đổi lớn hơn
Trước hết cần tách hai chuyện. Khó tính khác với xúc phạm. Sếp đòi hỏi cao, soát kỹ, sửa nhiều là chuyện của cách làm việc. Nhưng nếu bị lăng mạ, bị bêu riếu chuyện riêng, bị đe doạ, bị giao việc trái quy định, hoặc bị đối xử khác hẳn người khác mà không có lý do công việc, thì đó không còn là chuyện "chịu khó thích nghi". Ghi lại sự việc có ngày giờ, nói với phòng nhân sự hoặc công đoàn, và nếu cần, hỏi luật sư về quyền của mình.
Nếu qua ba tháng, dù đã làm đủ những việc ở trên, mình vẫn mất ngủ, vẫn sợ đi làm mỗi sáng, thì đó là lúc tính các hướng thay đổi: xin chuyển bộ phận, nói chuyện với cấp trên của sếp, hoặc chuẩn bị cho một bước đi khác. Ở hay đi là quyết định riêng của mỗi người, chỉ cần nhớ đưa ra lúc đầu óc đủ tỉnh táo.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Căng thẳng vì đổi sếp thường dịu dần sau vài tháng. Nên tìm người có chuyên môn khi:
- Mất ngủ hầu hết các đêm kéo dài hơn vài tuần.
- Sáng nào cũng hồi hộp, buồn nôn, đau bụng trước giờ đi làm.
- Bỏ ăn hoặc ăn uống thất thường, sụt cân rõ.
- Không làm nổi những việc cơ bản ở nhà sau giờ làm.
- Phải uống rượu bia để quên chuyện công ty.
- Thấy mình vô dụng, buồn bã kéo dài, mất hứng với mọi thứ.
Có thể khám tại cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần bệnh viện, hoặc gặp chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Một số công ty có chương trình hỗ trợ nhân viên, hỏi phòng nhân sự xem nơi mình có không. Gặp chuyên gia không phải để nói xấu sếp, mà để có người ngoài cuộc giúp mình tách chuyện công việc khỏi chuyện giá trị bản thân, và tìm cách chịu đựng hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sếp mới soi từng việc có phải vì không tin mình không?
Không hẳn. Nhiều người quản lý mới soát kỹ mọi việc trong vài tháng đầu để hiểu đội. Nếu sau một thời gian mình làm ổn mà mức soát vẫn không giảm, có thể hỏi thẳng sếp cần gì để yên tâm giao việc hơn.
Có nên so sếp mới với sếp cũ trước mặt đồng nghiệp không?
Không nên. Lời so sánh hay đến tai người được so, và nó cũng giữ mình mắc kẹt ở cách làm cũ. Ghi những điều mình thấy thiếu sót vào sổ riêng, khi có dịp góp ý thì nói bằng việc cụ thể.
Bao lâu thì quen với sếp mới?
Mỗi người mỗi khác, có người vài tuần, có người vài tháng mới quen. Mốc 90 ngày là để nhìn lại có hệ thống dựa trên ghi chép, không phải hạn chót buộc mình phải quen cho bằng được.
Sếp mới mắng trước cả nhóm thì làm sao?
Lúc đó giữ im, không cãi tay đôi. Sau đó hẹn riêng, hỏi điều sếp cần mình sửa cụ thể. Nếu việc mắng nặng nề lặp lại, ghi lại ngày giờ và trao đổi với phòng nhân sự.
Có nên nghỉ việc ngay khi thấy không hợp sếp mới?
Nên đợi qua ít nhất vài tháng, có ghi chép thật rồi hãy quyết. Quyết định trong tuần tệ nhất thường dựa trên cảm xúc của tuần đó, không phải trên bức tranh đủ.
Sếp mới khó tính thì có ảnh hưởng tới đánh giá cuối năm không?
Có thể có, nên càng cần ghi lại việc mình làm và kết quả theo từng tháng. Khi tới kỳ đánh giá, có danh sách cụ thể trong tay sẽ dễ trao đổi hơn là dựa vào trí nhớ.