Sống qua những tháng công ty tái cơ cấu là chia nỗi lo thành hai phần: phần lo được thì làm ngay một lần (sổ bảo hiểm, giấy tờ, tiền tối thiểu ba tháng), phần không lo được thì đặt ra ngoài giờ làm. Chờ đợi không biết số phận vị trí của mình thường mệt hơn cả tin xấu, nên cần một nhịp ngày giữ được người trong lúc chờ.
Tái cơ cấu hiếm khi diễn ra trong một ngày. Thường là vài tháng: tin đồn ở căng tin, cuộc họp toàn thể nói chung chung, rồi một phòng bị gộp, một vài người nghỉ, rồi lại im. Người còn lại vừa phải làm thêm phần việc của người đã đi, vừa nhìn lịch họp mà đoán ai là người tiếp theo. Bài này không bàn chuyện nên ở hay nên đi, cũng không bàn quyền lợi khi bị cắt giảm; bài đi vào chuyện sống được qua những tháng chờ: điều gì đang xảy ra trong người, việc giữ nền, nhịp ba tháng, nói với nhà và đồng nghiệp, những ngày tin đồn dồn dập, và khi nào cần gặp chuyên gia.
Vì sao chờ đợi lại mệt hơn cả tin xấu
Đầu óc con người chịu được tin xấu rõ ràng tốt hơn sự mơ hồ kéo dài. Biết chắc mình bị cắt giảm thì buồn, nhưng có việc để làm ngay. Không biết thì đầu óc cứ chạy mãi các kịch bản: nếu mình bị gọi lên, nếu mất lương tháng sau, nếu con phải đổi trường. Mỗi tin đồn mới là một lần kịch bản chạy lại từ đầu.
Vì vậy trong những tháng tái cơ cấu, người ta hay gặp: khó tập trung vào việc đang làm, cứ mở điện thoại xem nhóm chat; ngủ chập chờn, giật mình lúc nửa đêm; cáu với người nhà; mất hứng với những việc trước giờ thích. Có người làm việc gấp đôi để "không bị chọn", có người buông hẳn vì nghĩ "đằng nào cũng vậy". Cả hai đều là phản ứng thường gặp trước sự bất an, không phải dấu hiệu mình yếu kém.
Hoàn cảnh mỗi người khác nhau nên mức đè nặng cũng khác. Người là trụ cột duy nhất, đang trả góp, có con nhỏ thì nỗi lo tiền lấn át. Người làm ở công ty lâu năm thì cái mất mát là chỗ đứng, mối quan hệ. Người trẻ ở trọ một mình thì lo không ai đỡ nếu mất việc. Nhận ra nỗi lo của mình nằm ở đâu giúp biết việc gì cần làm trước.
Làm một lần những việc lo được
Ngay khi tin tái cơ cấu rõ ràng, dành một hai buổi tối làm các việc này. Làm xong thì đầu óc bớt đi một nửa số kịch bản phải chạy:
- Gom giấy tờ. Hợp đồng lao động, các phụ lục, quyết định tăng lương, bảng lương vài tháng gần nhất, thông tin sổ bảo hiểm xã hội. Chụp lại, lưu ở chỗ của riêng mình, không chỉ trên máy công ty.
- Liệt kê khoản chi thiết yếu một tháng. Tiền nhà, ăn, điện nước, học phí con, đi lại, khoản trả góp đang có. Tách riêng những khoản hoãn được nếu cần: mua sắm lớn, du lịch, nâng cấp đồ đạc.
- Tính xem tiền đang có đủ cho bao lâu. Nếu chưa đủ ba tháng chi thiết yếu, từ giờ dồn tiền vào đó trước, tạm ngưng mua sắm lớn. Không vay thêm, không đầu tư vội để "phòng thân".
- Tìm hiểu nguyên lý trợ cấp thất nghiệp. Điều kiện, nơi nộp hồ sơ, thời hạn nộp. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trung tâm dịch vụ việc làm cho đúng, đừng dựa vào lời đồn.
- Cập nhật danh sách việc mình đã làm. Dự án, kết quả, kỹ năng. Vừa dùng được nếu phải tìm việc, vừa nhắc mình rằng mình có giá trị.
- Nói với một người. Vợ, chồng, hoặc một người bạn tin cậy. Mang nỗi lo một mình là cách nhanh nhất để nó phình to.
Nhịp ba tháng trong lúc chờ
Tái cơ cấu có thể kéo dài hơn hay ngắn hơn ba tháng. Bảng dưới là khung để giữ nhịp, áp lại từ đầu nếu kéo dài.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Xong các việc lo được ở trên; giờ ngủ giữ như cũ; xem nhóm chat công ty hai lần mỗi ngày vào giờ cố định | Bớt mở điện thoại xem tin liên tục | Tắt thông báo nhóm chat sau giờ làm |
| Tháng 1 | Mỗi sáng chọn ba việc chính phải xong trong ngày và làm cho tốt | Vẫn hoàn thành phần việc của mình đúng hạn | Hạ xuống một việc chính, làm tới nơi tới chốn |
| Tháng 2 | Mỗi tuần một cuộc cà phê với người ngoài công ty; một việc ngoài giờ không liên quan công việc | Có những lúc quên chuyện công ty vài tiếng | Giữ ít nhất cuộc gặp ngoài công ty, bỏ các việc khác |
| Tháng 3 | Rà lại tiền và giấy tờ; cập nhật danh sách việc đã làm | Thấy mình chuẩn bị được, dù kết quả thế nào | Ngồi với một người tin cậy xem lại bước tiếp theo |
Mục đích của bảng là giữ cho mình đứng được trong lúc chờ, không phải để đảm bảo không bị cắt giảm. Việc đó phần lớn không nằm trong tay mình.
Nói với nhà, với đồng nghiệp, với quản lý
Với vợ hoặc chồng: "Công ty đang tái cơ cấu, chưa biết phòng anh thế nào. Anh đã tính tiền đủ cho mấy tháng. Từ giờ nhà mình tạm hoãn mua xe, chờ qua đợt này." Nói kèm việc đã chuẩn bị thì người nghe bớt hoảng.
Với con tuổi lớn: Không cần kể hết. Nếu con hỏi vì thấy bố mẹ căng thẳng: "Công ty mẹ có thay đổi, mẹ đang lo, nhưng nhà mình đã tính rồi, con cứ học bình thường."
Với đồng nghiệp: Nghe tin đồn được, nhưng đừng thành người truyền tin. Mỗi lần chuyền tin là một lần cả nhóm thêm lo mà không ai biết thêm gì.
Với quản lý trực tiếp: "Em biết công ty đang tái cơ cấu và có những điều chưa nói được. Nếu có gì liên quan tới vị trí của em, em mong được biết sớm để chuẩn bị." Câu hỏi thẳng, bình tĩnh, không ép.
Với cha mẹ già hay hỏi han: "Công ty con có thay đổi, con đang theo dõi, có gì con báo bố mẹ ngay." Cha mẹ lo nhất khi con im lặng hoặc nói quá ít.
Khi được giao thêm việc của người đã nghỉ: "Em nhận phần này. Để làm kịp, việc nào trong danh sách cũ của em có thể lùi?" Nhận thêm không có nghĩa là gánh tất cả.
Những ngày tin đồn dồn dập và các cái bẫy
Sẽ có ngày cả công ty xôn xao, một phòng bị gọi lên cả buổi, ai cũng thì thầm. Ngày như vậy đừng cố làm việc lớn. Làm việc nhỏ, việc tay chân: sắp xếp hồ sơ, trả lời email tồn. Tan làm thì đi bộ một vòng trước khi về nhà, để không mang nguyên cơn xôn xao vào bữa cơm.
Có mấy cái bẫy hay gặp. Một là ngồi lì ở công ty tới tối để "được nhìn thấy", trong khi việc chọn người hiếm khi dựa vào giờ ngồi. Hai là vay tiền hay đầu tư vội để có "khoản dự phòng" nhanh: điều này đẩy mình vào rủi ro mới đúng lúc đang yếu, không nên. Ba là nghỉ việc trước để "không bị đuổi", khi chưa biết rõ quyền lợi mình có thể mất. Quyết định nghỉ chủ động là việc lớn, nên hỏi rõ phòng nhân sự và nếu cần hỏi luật sư về quyền lợi trước khi làm.
Bẫy thứ tư khó thấy hơn: sống như thể đã mất việc rồi, cắt hết mọi niềm vui, không dám ăn một bữa ngoài, không đi đâu. Tiết kiệm là đúng, nhưng tự phạt mình trước thì vừa mệt vừa không giúp được gì.
Khi có kết quả: những ngày đầu dù ở lại hay phải đi
Rồi cũng tới ngày có danh sách. Nếu mình ở lại, đừng ngạc nhiên khi thấy không nhẹ nhõm như tưởng. Người ở lại thường mang một cảm giác lẫn lộn: mừng cho mình, áy náy với người đi, lo đợt sau, lại phải gánh thêm việc. Cảm giác ấy hay gặp, có người gọi là mặc cảm của người ở lại. Tuần đầu sau đó nên giữ nhịp như cũ, hỏi rõ quản lý về phân công mới, và nếu thân với người phải đi thì nhắn cho họ một lời hỏi thăm thật, không cần lời khuyên.
Nếu mình nằm trong danh sách, ngày đầu không cần quyết định gì lớn. Đọc kỹ giấy tờ được đưa, không ký vội điều mình chưa hiểu, hỏi lại phòng nhân sự bằng văn bản về các khoản được nhận và thời hạn. Báo cho người nhà như đã chuẩn bị. Những việc tiếp theo, từ hồ sơ trợ cấp thất nghiệp tới nhịp ngày khi không còn đi làm, đi từng bước một trong những tuần sau. Những tháng chuẩn bị trước đó không giúp tránh được tin xấu, nhưng giúp mình không phải bắt đầu từ con số không.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Bất an trong lúc tái cơ cấu là chuyện thường gặp. Nên tìm người có chuyên môn khi:
- Mất ngủ hầu hết các đêm kéo dài hơn hai, ba tuần.
- Lo âu tới mức tim đập mạnh, khó thở, run tay ở chỗ làm.
- Bỏ ăn, sụt cân, hoặc ăn uống mất kiểm soát.
- Không làm nổi việc tối thiểu ở công ty hay ở nhà nhiều ngày liền.
- Uống rượu bia nhiều hơn hẳn để chịu đựng.
- Thấy tương lai tối đen, không còn muốn làm gì, kéo dài nhiều tuần.
Có thể bắt đầu từ cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Nếu có lúc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi thẳng quản lý xem mình có bị cắt giảm không?
Hỏi được, nhưng chuẩn bị tinh thần rằng quản lý có thể chưa biết hoặc chưa được phép nói. Hỏi theo kiểu mong được biết sớm để chuẩn bị, không ép trả lời ngay.
Có nên đi tìm việc mới ngay khi nghe tin tái cơ cấu không?
Cập nhật hồ sơ, danh sách việc đã làm thì nên làm sớm. Còn rời đi hay ở lại là quyết định riêng, nên dựa trên thông tin rõ ràng và tình hình tài chính, không dựa vào tin đồn một ngày.
Bị giao thêm việc của người đã nghỉ có được từ chối không?
Thường khó từ chối hẳn, nhưng nên nói rõ cần lùi việc nào để kịp. Nếu khối lượng tăng mãi mà không điều chỉnh, ghi lại và trao đổi với quản lý về phân công.
Nên chuẩn bị bao nhiêu tiền phòng khi mất việc?
Mức hay được nhắc là đủ chi tiêu thiết yếu ba tháng, nhưng tuỳ hoàn cảnh. Quan trọng là biết rõ mình chi bao nhiêu mỗi tháng và khoản nào hoãn được, không vay thêm để có khoản này.
Nếu bị cắt giảm thật thì được những quyền lợi gì?
Quyền lợi phụ thuộc hợp đồng, thời gian làm và quy định pháp luật lao động. Hỏi phòng nhân sự bằng văn bản, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trợ cấp thất nghiệp, và hỏi luật sư nếu thấy có điều chưa đúng.
Làm sao ngừng nghĩ chuyện công ty khi về nhà?
Đặt giờ cố định xem tin công ty, ngoài giờ đó tắt thông báo. Đi bộ một vòng trước khi vào nhà. Nếu đầu vẫn chạy, ghi nỗi lo ra giấy và hẹn mình mai mới đọc lại.