Khi người nhà nằm viện dài ngày, người nuôi bệnh cần được coi như một ca trực có giờ nghỉ, chứ không phải người phải có mặt hai mươi bốn giờ. Giữ được giấc ngủ, bữa ăn và một phần công việc của người chăm là điều kiện để người bệnh có người ở bên tới cuối đợt điều trị.
Tuần đầu ai cũng gồng được nhờ cú sốc, nhưng sang tháng thứ hai, thứ ba thì người chăm bắt đầu gãy: ngủ trên ghế xếp, ăn cơm hộp, xin nghỉ hết phép, tiền vơi. Bài này không bàn kỹ thuật chăm người bệnh, việc đó thuộc về nhân viên y tế. Bài nói về chính người nuôi bệnh: điều đang diễn ra trong người, việc giữ nền, bảng 30 và 90 ngày, nói với gia đình và chỗ làm, ngày tệ, và lúc người chăm cũng cần đi khám.
Vì sao sang tuần thứ ba người nuôi bệnh thường gãy
Những ngày đầu người bệnh nhập viện, cơ thể người nhà ở trạng thái báo động: tỉnh như sáo, chạy thủ tục, hỏi bác sĩ, gọi điện cho họ hàng. Trạng thái đó giúp bạn làm được rất nhiều việc trong thời gian ngắn, nhưng không kéo dài được. Khi đợt điều trị cho thấy sẽ còn lâu, phần báo động hạ xuống và mệt mỏi tích lũy ùa ra.
Người nuôi bệnh thường kể về những thứ rất cụ thể: ngủ từng đoạn ngắn vì tiếng máy, tiếng gọi, tiếng người ra vào; đau lưng vì ghế; ăn không đúng bữa; đầu óc lúc nào cũng nghe ngóng. Thêm vào đó là cảm giác có lỗi nếu ra ngoài một lúc, và sự căng khi phải nghe tin tốt xấu đan xen mỗi ngày. Cáu với anh chị em, khóc lúc đi ra hành lang, hoặc ngược lại thấy trơ lì như không cảm nhận gì, đều là phản ứng hay gặp ở người phải chịu căng thẳng kéo dài.
Điều quan trọng cần hiểu: đợt nằm viện dài không thắng bằng sức một người. Nó cần một lịch luân phiên và những khoảng nghỉ thật, giống như người làm ca đêm cần ngày nghỉ. Người chăm nghỉ đúng lúc không phải là bỏ người bệnh, mà là giữ để còn ở lại được.
Bảy ngày đầu khi biết đợt nằm viện sẽ kéo dài
Ngay khi bác sĩ cho biết đợt điều trị tính bằng tuần hoặc tháng, chuyển từ chế độ chạy cấp cứu sang chế độ đi đường dài:
- Họp nhanh gia đình, chia ca trực rõ ràng: ai trực đêm, ai trực ngày, ai lo tiền và giấy tờ, ai ở nhà lo con cái, người già. Ghi lên một nhóm tin nhắn chung.
- Đặt giới hạn trực đêm: một người không trực quá ba đêm liền. Nếu gia đình ít người, cân nhắc thuê người nuôi bệnh vài đêm mỗi tuần nếu điều kiện cho phép.
- Chuẩn bị bộ đồ cho người nuôi bệnh: gối nhỏ, áo khoác mỏng, đồ vệ sinh cá nhân, sạc dự phòng, hộp đựng đồ ăn. Thiếu những thứ này thì đêm nào cũng khổ hơn mức cần.
- Báo chỗ làm đúng sự thật và hỏi các phương án: nghỉ phép, nghỉ không lương ngắn, làm từ xa một phần, đổi ca. Quyền nghỉ theo luật lao động thế nào thì hỏi bộ phận nhân sự.
- Gom giấy tờ người bệnh vào một túi: căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, giấy chuyển viện, hóa đơn. Một người giữ, những người khác biết túi để ở đâu.
- Lập bảng tiền tối thiểu: viện phí phần đồng chi trả, tiền ăn của người trực, đi lại, và các khoản ở nhà không được dừng. Khoản hoãn được thì hoãn ngay.
- Ăn đủ ba bữa có rau và đạm, kể cả khi không thấy đói. Người trực mà ngất ở hành lang thì gia đình mất thêm một người.
Nếu bạn là người duy nhất có thể trực, việc đầu tiên trong tuần là tìm ít nhất một người khác thay được vài giờ mỗi ngày: họ hàng, bạn bè, hàng xóm cũ, hoặc người nuôi bệnh thuê.
Bảng 30 và 90 ngày cho người trực viện
Bảng này giúp bạn giữ nhịp khi không biết đợt điều trị còn bao lâu. Mốc ngày là khung tham khảo, áp dụng lại từ đầu nếu người bệnh chuyển khoa hay chuyển viện.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Ngày 1–10 | Một giấc ngủ liền ít nhất bốn tiếng ở nơi không phải ghế viện, ba bữa có rau, gửi tin cập nhật cho nhóm gia đình một lần mỗi tối | Không ai phải trực quá ba đêm liền | Gọi người thay ca ngay hôm sau, không cố thêm đêm thứ tư |
| Ngày 11–30 | Ra khỏi khu bệnh hai mươi phút mỗi ngày đi bộ, gọi một cuộc không nói về bệnh tình, làm vài việc công ty từ xa nếu được | Bớt cáu với người nhà, ngủ được phần lớn ca nghỉ | Giảm việc công ty, giữ đi bộ và giấc ngủ |
| Tháng 2 | Một ngày nghỉ trọn mỗi tuần ở nhà, kiểm lại bảng tiền, hỏi bác sĩ về kế hoạch điều trị tiếp | Biết rõ tuần tới ai trực, tiền đủ tới đâu | Họp lại gia đình, chia lại ca |
| Tháng 3 | Chuẩn bị cho giai đoạn ra viện hoặc chuyển sang chăm ở nhà, giữ ngày nghỉ hằng tuần | Bạn vẫn còn sức làm việc của mình | Xin thêm người, thêm giờ nghỉ, cân nhắc nghỉ phép thêm |
Mỗi tối chủ nhật, cả nhóm nhìn lại tuần trong năm phút: ai đang mệt nhất, tuần tới đổi thế nào. Người mệt nhất được nghỉ trước, không phải người nói to nhất.
Nói với gia đình, chỗ làm và người hỏi thăm
Với anh chị em, nói con số cụ thể. Câu mẫu: "Em trực được ba đêm một tuần, không hơn. Còn bốn đêm, ai nhận được đêm nào thì ghi vào." Con số rõ ràng giúp tránh việc một người âm thầm gánh hết rồi trách những người còn lại.
Với người ở xa không về trực được, nhờ phần họ làm được. "Anh ở xa không trực được thì anh lo khoản tiền ăn của người trực và gọi cho mẹ mỗi tối." Mỗi người có một phần, không ai bị gạt ra.
Với sếp, nói đủ thông tin để họ sắp xếp. "Bố em nằm viện điều trị dài ngày, có thể vài tháng. Em đề xuất làm từ xa ba ngày một tuần, hai ngày lên công ty, những việc gấp em vẫn nhận. Mỗi hai tuần em báo lại tình hình."
Với họ hàng muốn đến thăm, giữ cho người bệnh được nghỉ. "Cảm ơn cô chú, bác sĩ dặn hạn chế người thăm, cô chú gọi điện hoặc gửi lời qua con là bố vui rồi." Một người làm đầu mối báo tin để người trực không phải trả lời cả chục cuộc gọi.
Với con nhỏ ở nhà, nói thật bằng lời đơn giản. "Ông đang nằm viện để bác sĩ chữa, mẹ phải ở với ông vài hôm, tối nào mẹ cũng gọi cho con." Giữ cuộc gọi đúng giờ quan trọng hơn gọi lâu.
Giữ một phần đời sống ngoài hành lang bệnh viện
Một việc của riêng mình mỗi ngày. Đọc vài trang sách, nghe một chương trình yêu thích, nhắn tin với một người bạn về chuyện không liên quan đến bệnh tật. Mười lăm phút thôi, nhưng nó nhắc bạn rằng mình vẫn là một người có đời sống riêng, không chỉ là người trực.
Giữ sợi dây với công việc. Dù đang nghỉ phép, đọc email quan trọng hai lần mỗi tuần và trả lời ngắn giúp bạn không bị hụt hẫng khi quay lại. Nếu chỗ làm cho phép, nhận một phần việc nhỏ làm được từ xa trong giờ người khác trực.
Con cái ở nhà vẫn cần lịch của nó. Nhờ người ở nhà giữ giờ ngủ, giờ học của con. Gọi video vào một giờ cố định mỗi tối. Cuối tuần, nếu được, về nhà ăn với con một bữa thay vì dồn hết vào bệnh viện.
Một chỗ để nói thật. Ở viện, ai cũng hỏi người bệnh thế nào, ít ai hỏi người trực ra sao. Chọn một người, có thể là bạn thân, anh chị ruột, để mỗi tuần nói thật một lần về chính mình: mệt tới đâu, sợ điều gì.
Ghi lại những điều tốt nhỏ. Hôm nay người bệnh ăn được nửa bát cháo, hôm qua bác sĩ nói chỉ số ổn hơn. Đọc lại vào ngày khó giúp bạn thấy đường đi không chỉ có đoạn xuống.
Đêm khó, tin xấu và những cái bẫy của người trực
Sẽ có đêm người bệnh trở nặng, có ngày bác sĩ báo kết quả không như mong. Sau những ngày đó, đừng cố giữ đủ bảng. Hạ về ba việc: ăn một bữa nóng, ngủ khi có người thay, báo một người thân biết bạn đang ra sao. Khi tình hình ổn lại, quay về dòng gần nhất của bảng.
Có vài cái bẫy người nuôi bệnh hay rơi vào. Thứ nhất là không chịu đổi ca vì nghĩ chỉ mình mới chăm đúng ý. Thứ hai là thức khuya đọc tin bệnh tật trên mạng rồi hoảng, đem những gì đọc được ra so với người nhà mình; mọi câu hỏi về điều trị nên để hỏi bác sĩ điều trị. Thứ ba là uống rượu bia hay hút thuốc nhiều hơn để chống chọi ca đêm. Thứ tư là nhận lời những người chào bán sản phẩm "chữa khỏi" ngoài bệnh viện; bất cứ thứ gì đưa cho người bệnh cũng cần hỏi bác sĩ điều trị trước.
Và một cái bẫy ít ai nhắc: quyết định nghỉ việc hẳn trong tuần đầu. Có thể sau này đó là lựa chọn đúng, nhưng nên thử các phương án tạm trước, vì đợt điều trị có thể ngắn hơn hoặc dài hơn bạn nghĩ.
Khi nào người nuôi bệnh nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Người chăm thường là người cuối cùng được để ý. Nếu bạn có những dấu hiệu sau, hãy đi khám cho chính mình, nhiều bệnh viện có phòng khám ngay trong khuôn viên:
- Mất ngủ ngay cả khi đã về nhà nghỉ, kéo dài trên hai tuần.
- Ăn không nổi, sụt cân rõ, đau đầu, đau dạ dày, hồi hộp không dứt.
- Không còn làm được những việc tối thiểu ngoài giờ trực, hoặc thấy trống rỗng, không còn cảm xúc gì.
- Cần rượu bia, thuốc lá nhiều hơn hẳn trước để qua ca.
- Những dấu hiệu này kéo dài cả sau khi người bệnh đã ổn định hoặc đã ra viện.
Ngoài bác sĩ khám tổng quát, có thể hỏi khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc nhân viên công tác xã hội bệnh viện nếu nơi đó có, về hỗ trợ cho người nhà người bệnh. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại mình hoặc không muốn sống, nói ngay với một người thân tin cậy, báo nhân viên y tế đang ở gần, nguy cấp thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Ra ngoài nghỉ một chút mà thấy có lỗi với người bệnh, phải làm sao?
Coi giờ nghỉ là một phần của lịch trực, giống như ca làm có giờ nghỉ. Người chăm nghỉ được thì mới ở lại lâu được. Nói với người bệnh trước khi đi và giờ quay lại, điều đó thường làm họ yên tâm hơn là bạn ngồi mệt mỏi bên giường.
Gia đình chỉ có mình là người có thể trực, xoay thế nào?
Tìm thêm người thay vài giờ mỗi ngày: họ hàng xa, bạn cũ, hàng xóm, hoặc người nuôi bệnh thuê theo giờ. Hỏi điều dưỡng hay nhân viên công tác xã hội của bệnh viện xem có nhóm tình nguyện hỗ trợ người nhà không.
Có nên nghỉ việc hẳn để chăm người nhà không?
Nên thử các phương án tạm trước: nghỉ phép, nghỉ không lương ngắn, làm từ xa, đổi ca. Mất thu nhập giữa lúc viện phí đang cao làm gia đình khó thêm. Nếu vẫn phải nghỉ, bàn cả nhà về phần tiền trước khi nộp đơn.
Tiền viện phí tăng, có nên vay để chữa trị không?
Bài này không khuyên vay. Trước hết hỏi phòng tài chính bệnh viện về các khoản bảo hiểm y tế chi trả, chia đợt thanh toán, và quỹ hỗ trợ người bệnh nếu có. Nói rõ với gia đình con số thật để cùng quyết định, tránh vay nóng.
Anh chị em không chịu chia ca, nên nói thế nào?
Đưa ra con số và lịch cụ thể thay vì trách. Nếu có người thật sự không trực được, nhờ họ phần khác: tiền, đi lại, lo nhà. Khi căng thẳng lên cao, nhờ một người lớn trong họ đứng ra họp lại.
Người bệnh ra viện rồi mà mình vẫn mệt, ngủ không được, có bình thường không?
Sau một giai đoạn căng kéo dài, người chăm thường mệt thêm vài tuần sau khi mọi thứ lắng xuống. Giữ nếp ăn ngủ và nghỉ bù. Nếu sau vài tuần vẫn không ngủ được, không làm nổi việc thường ngày, nên đi khám.