“Bận rộn cho quên” và “quên đi là xong” là hai lời khuyên hay gặp nhất sau biến cố, và cả hai chỉ đúng một nửa. Bận có nhịp thì giúp đứng dậy; bận để trốn thì hoãn nỗi nặng lại rồi trả một lần lớn hơn. Chuyện cũ không cần quên; nó cần một chỗ vừa phải trong ngày để không tràn ra mọi chỗ khác.
Người đưa ra hai lời khuyên này thường từng tự mình đi qua chuyện khó và thấy bận rộn đã đỡ cho họ. Họ không sai hoàn toàn. Chỉ là ranh giới giữa bận để sống và bận để trốn rất mỏng, và người đang trong cuộc khó tự nhìn ra mình đang ở phía nào. Bài này giải thích vì sao bận rộn hấp dẫn sau biến cố, cách phân biệt bận có ích với bận để trốn, vì sao không quên được và cũng không cần quên, cách cho chuyện cũ một khoảng lặng có kiểm soát, khung 30 và 90 ngày, cách trả lời người khuyên, và dấu hiệu cần gặp chuyên gia.
Vì sao bận rộn hấp dẫn sau biến cố
Khi đầu óc đầy những suy nghĩ nặng nề, việc gì đòi hỏi tập trung cũng đem lại một khoảng nghỉ. Trong lúc tính sổ sách, sửa máy, dọn kho, đầu óc không còn chỗ để nghĩ về cái quán vừa đóng hay cuộc hôn nhân vừa kết thúc. Khoảng nghỉ đó là thật và có ích.
Vấn đề bắt đầu khi khoảng nghỉ trở thành cách sống. Người vừa ly hôn nhận thêm ca, làm tới mười giờ đêm, cuối tuần cũng đi làm, để không phải về căn nhà trống. Người vừa mất việc lao vào sửa nhà, dọn tủ, sắp xếp lại mọi thứ từ sáng tới khuya, để không phải ngồi xuống nghĩ về chuyện tìm việc. Nhìn từ ngoài, họ rất năng nổ. Bên trong, họ đang chạy.
Chạy thì mệt. Cơ thể vốn đã tốn sức vì căng thẳng sau biến cố, giờ còn phải gánh thêm một khối việc quá sức. Giấc ngủ bị cắt ngắn. Những việc thật sự cần làm để dựng lại cuộc sống, như nói chuyện với con, xếp lại các khoản chi, tìm hướng đi mới, lại bị đẩy lùi vì không còn sức. Và nỗi nặng không mất đi, nó chỉ chờ lúc mình dừng lại.
Hiểu như vậy không phải để bỏ hết việc. Bận vẫn là một công cụ tốt, chỉ cần dùng có liều lượng và đúng chỗ.
Bận có ích và bận để trốn khác nhau thế nào
Hai kiểu bận nhìn qua giống nhau. Những dấu hiệu dưới đây giúp bạn tự nhìn mình đang nghiêng về phía nào trong tuần vừa qua.
| Dấu hiệu | Bận có ích | Bận để trốn |
|---|---|---|
| Giờ ngủ | Vẫn giữ được giờ ngủ gần cố định | Ngủ ngày càng muộn, ngủ ít dần |
| Việc đang làm | Phần lớn là việc cần cho cuộc sống mới | Phần lớn là việc có thể hoãn, làm để lấp giờ |
| Khi dừng lại | Thấy mệt nhưng dễ chịu, nghỉ được | Thấy bồn chồn, phải kiếm việc khác ngay |
| Người thân | Vẫn có thời gian cho con, cho người sống cùng | Người nhà than vắng mặt, ít nói chuyện |
| Việc khó | Vẫn chạm vào việc khó cần làm, dù chậm | Né mọi việc gợi lại biến cố |
| Cơ thể | Mệt rồi hồi lại sau một đêm | Đau mỏi, kiệt dần qua từng tuần |
Phần lớn mọi người ở đâu đó giữa hai cột, và điều này thay đổi theo tuần. Nếu thấy mình nghiêng nhiều về cột phải trong hai tuần liền, đó là lúc nên điều chỉnh như các mục dưới.
Quên đi là xong: vì sao không quên được và không cần quên
Đầu óc người không có nút xoá. Càng cố không nghĩ về một chuyện, chuyện đó càng hay quay lại, giống như cố không nhìn vào một chỗ trên tường thì mắt cứ bị kéo về đó. Người được khuyên “quên đi” thường thấy mình thất bại thêm một lần, vì họ không quên được.
Biến cố lớn trở thành một phần của câu chuyện đời mình. Người đã từng phải đóng cửa một cửa hàng sẽ luôn mang theo kinh nghiệm đó khi mở việc mới. Người đã ly hôn sẽ nhìn những mối quan hệ sau khác đi. Điều đáng mong không phải là xoá chuyện cũ, mà là chuyện cũ nằm yên ở đúng chỗ của nó: nhớ lại được mà không bị kéo sập, kể lại được mà không mất cả buổi.
Để đi tới đó, chuyện cũ cần được chạm vào một cách có kiểm soát thay vì bị đẩy ra liên tục. Mỗi lần chạm vào một chút, kể ra, viết ra, nghĩ về nó trong một khoảng thời gian có giới hạn, sức nặng của nó giảm đi một chút. Mỗi lần đẩy ra bằng cách bận rộn, nó giữ nguyên sức nặng và chờ dịp khác.
Nói vậy không có nghĩa là phải ngồi nghĩ về biến cố hằng giờ. Ngồi nghiền ngẫm suốt ngày cũng là một kiểu mắc kẹt. Cách ở giữa là khoảng lặng có kiểm soát.
Khoảng lặng có kiểm soát: cho chuyện cũ một chỗ trong ngày
Ý tưởng đơn giản: thay vì để chuyện cũ tràn vào mọi lúc hoặc đẩy nó ra mọi lúc, bạn dành cho nó một khoảng thời gian nhỏ, cố định, có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng.
- Chọn giờ và chỗ. Mười lăm tới hai mươi phút, không quá sát giờ ngủ. Ví dụ sau bữa tối, ở ban công, hoặc trên đường đi bộ quanh khu nhà.
- Chọn cách. Viết vài dòng về điều đang nặng trong lòng, kể cho một người tin cậy, hoặc đơn giản là ngồi yên và để mình nghĩ về nó.
- Đặt giờ kết thúc. Dùng chuông báo trên điện thoại. Khi chuông kêu, đứng dậy và làm một việc chuyển cảnh: rửa mặt, tưới cây, pha ấm trà.
- Khi chuyện cũ trồi lên ngoài giờ, nói với mình “để tối nay” và quay lại việc đang làm. Ban đầu khó, sau vài tuần sẽ quen hơn.
- Ngày nào quá nặng, rút ngắn còn năm phút hoặc chỉ đi bộ, không viết.
- Sau vài tuần, nhiều người tự thấy khoảng lặng ngắn dần đi vì không còn nhiều điều cần nghĩ. Khi đó giảm số ngày xuống.
Khung 30 và 90 ngày giảm bận để trốn
Khung này dành cho người nhận ra mình đang lấp kín ngày để khỏi nghĩ. Mục tiêu là đưa lại nhịp nghỉ và khoảng lặng, không phải ngừng làm việc. Khung để đi theo, không phải hẹn ngày hết nặng lòng.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–2 | Đặt giờ dừng việc buổi tối; viết danh sách việc thật sự cần trong tuần | Ngủ sớm hơn vài hôm; biết việc nào chỉ để lấp giờ | Chỉ giữ giờ dừng việc ba tối một tuần |
| Tuần 3–4 | Bắt đầu khoảng lặng mười lăm phút mỗi tối; bỏ bớt một việc lấp giờ | Dừng lại mà không bồn chồn quá lâu | Chuyển khoảng lặng thành đi bộ cùng một người |
| Tháng 2 | Chạm vào một việc khó đã né (nói chuyện với con, mở lại hồ sơ, xếp lại khoản chi) | Việc khó tiến được một bước mỗi tuần | Chia việc khó nhỏ hơn, nhờ người đi cùng |
| Tháng 3 | Giữ nhịp làm và nghỉ; khoảng lặng giảm còn vài lần một tuần | Có ngày không cần khoảng lặng | Quay lại khoảng lặng hằng ngày trong một tuần |
Nếu bạn là chủ quán hoặc làm tự do, ranh giới giờ làm thường mờ hơn. Hãy đặt giờ dừng việc thật cụ thể và báo cho khách quen biết, để chính mình không có cớ làm tiếp.
Trả lời người khuyên “đi làm cho quên”
Với người thân. “Con vẫn đi làm bình thường, nhưng con cũng cần chút thời gian để nghĩ về chuyện đã xảy ra. Mẹ đừng lo nếu thấy con ngồi yên một lúc.”
Với bạn rủ đi chơi liên tục. “Cảm ơn cậu đã kéo mình ra ngoài. Tuần này mình đi một buổi thôi, mấy tối còn lại mình muốn ở nhà nghỉ.” Nhận một lời mời, từ chối nhẹ phần còn lại, giữ được cả bạn lẫn nhịp nghỉ.
Với sếp giao thêm việc khi thấy mình “đang cần bận”. “Em cảm ơn anh đã tin em. Hiện em đang giữ đủ việc, nếu nhận thêm em xin lùi hạn một phần việc cũ.” Câu này giữ được hình ảnh chăm chỉ mà không phải ôm quá sức.
Với người làm cùng trong quán hoặc tiệm nhà. “Mấy tháng nay anh làm quá giờ nhiều, từ tuần này tối thứ hai và thứ năm anh nghỉ sớm, em đóng quán giúp anh nhé.” Chủ quán hay là người khó dừng nhất vì việc lúc nào cũng còn; nói ra thành lịch cụ thể với người làm cùng giúp lời hứa với chính mình có người giữ hộ.
Với chính mình. Khi thấy tay mình lại với tới một việc không cần, thử hỏi: việc này cần cho cuộc sống mới, hay chỉ để mình không phải ngồi xuống. Không cần trả lời đúng mọi lần, chỉ cần hỏi.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Có những lúc việc điều chỉnh nhịp bận và nghỉ không đủ. Nên tìm đến chuyên gia tâm lý có chứng chỉ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc bác sĩ ở cơ sở y tế gần nhà khi: chỉ cần dừng lại là thấy hoảng, tim đập nhanh, khó thở; mất ngủ kéo dài quá vài tuần; ký ức về biến cố hiện lại dồn dập ngoài ý muốn, kể cả trong giấc mơ; bạn phải dùng rượu bia hoặc làm việc tới kiệt sức mới chịu được; hoặc người nhà nói bạn thay đổi nhiều.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hoặc không muốn sống, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, nguy cấp thì gọi 115. Gặp chuyên gia không phải để bị bắt nghỉ hết việc; họ giúp bạn tìm được nhịp làm và nghỉ hợp với hoàn cảnh, và giúp chuyện cũ được chạm vào một cách an toàn hơn.
Một dấu hiệu dễ bị bỏ qua là khi kỳ nghỉ hoặc ngày Tết đến, lúc công việc buộc phải dừng, bạn thấy tệ hẳn đi: bứt rứt, khó chịu, đau người, cáu với cả nhà. Đó thường là lúc khối nặng bị đẩy lùi suốt nhiều tháng trồi lên một lượt. Nếu điều này xảy ra, đừng vội quay lại cày việc; hãy coi đó là tín hiệu nên đặt lịch nói chuyện với người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc nhiều sau biến cố có hại không?
Không hẳn có hại. Làm việc có nhịp giúp giữ ngày và cảm giác có ích. Chỉ có hại khi làm để không phải dừng lại: ngủ ngày càng ít, né mọi việc khó, người nhà than vắng mặt, cơ thể kiệt dần qua từng tuần.
Có cách nào quên nhanh chuyện cũ không?
Đầu óc không có nút xoá, càng cố không nghĩ thì chuyện cũ càng hay quay lại. Cách đi được là cho nó một khoảng lặng nhỏ, cố định mỗi ngày, để nó nhẹ dần. Mục tiêu là nhớ mà không bị kéo sập, không phải quên.
Ngồi nghĩ về biến cố mỗi ngày có làm mình buồn thêm không?
Nếu nghĩ không giới hạn thì có thể. Khoảng lặng có kiểm soát khác ở chỗ có giờ bắt đầu, giờ kết thúc và một việc chuyển cảnh sau đó. Ngày nào quá nặng thì rút ngắn hoặc chỉ đi bộ.
Đi du lịch cho khuây khoả có nên không?
Một chuyến đi ngắn có thể giúp nghỉ ngơi, nhưng nếu đi để trốn thì khi về mọi chuyện vẫn chờ sẵn. Nên đi khi việc gấp đã xử lý xong, ngân sách không ảnh hưởng tới khoản thiết yếu, và coi đó là một lần nghỉ chứ không phải lời giải.
Người nhà cứ bận suốt ngày từ khi gặp chuyện, mình nên làm gì?
Đừng bắt họ dừng ngay. Rủ họ làm cùng một việc chậm như đi bộ buổi tối, nấu một bữa. Trong lúc đó, hỏi han nhẹ nhàng. Nếu thấy họ kiệt sức, mất ngủ lâu hoặc uống nhiều, khuyên và đi cùng họ tới gặp người có chuyên môn.