Áp lực công việc chịu được là loại mình mệt nhưng nghỉ một đêm, một cuối tuần thì hồi lại, và vẫn thấy việc có ý nghĩa. Áp lực bào mòn là loại nghỉ rồi vẫn không hồi, kéo dài nhiều tuần, lấn dần sang giấc ngủ, bữa ăn và người thân. Khi áp lực quá lớn, việc đầu tiên là soát xem mình đang ở loại nào, rồi hạ tải từng bước theo đúng mức đó.
Người đi làm hay nghe hai lời khuyên ngược nhau: "chịu áp lực mới lớn" và "đừng để áp lực huỷ hoại mình". Cả hai đều đúng một nửa. Cái khó là không ai có sẵn thước đo để biết mình đang ở nửa nào. Bài này đưa ra một cách soát hằng tuần bằng những câu hỏi cụ thể, giải thích vì sao cùng một khối lượng việc mà người này chịu được người kia không, rồi đi tới việc hạ tải theo ba mức, cách nói với quản lý và người nhà, và khi nào cần tìm người có chuyên môn.
Vì sao cùng một khối việc mà sức chịu mỗi lúc một khác
Áp lực vừa phải giúp người ta tập trung, nhanh nhạy hơn. Đó là phản ứng tự nhiên: cơ thể huy động sức khi có việc cần làm. Áp lực trở thành bào mòn không chỉ vì việc nhiều, mà vì thiếu một trong ba thứ: thời gian hồi sức, cảm giác mình kiểm soát được phần nào, và người đỡ bên cạnh.
Một người làm tới mười giờ tối trong ba tuần chạy dự án, nhưng biết rõ ngày kết thúc, được nghỉ bù sau đó, có nhóm cùng chia, thường vẫn chịu được. Một người khác chỉ làm đúng giờ nhưng bị giao việc không rõ yêu cầu, bị sửa liên tục, không ai để hỏi, kéo dài sáu tháng, có thể mòn nhanh hơn nhiều. Vì vậy không nên so mình với đồng nghiệp: "người ta làm nhiều hơn mà có sao đâu". Hoàn cảnh nhà, sức khoẻ, việc chăm con, chăm cha mẹ cũng cộng vào sức chịu của mỗi người.
Có những hoàn cảnh làm sức chịu tụt mà người ta không để ý: vừa có con nhỏ, cha mẹ ốm, vừa chuyển nhà, vừa qua một trận ốm. Lúc ấy khối việc cũ bỗng nặng hơn hẳn, không phải vì mình kém đi mà vì phần sức dành cho công việc đã bị chia bớt.
Hiểu được ba thứ đó cũng là thấy chỗ để sửa. Không phải lúc nào cũng giảm được việc, nhưng thường thêm được chút thời gian hồi, chút quyền chủ động, hay một người đỡ.
Phiếu tự soát mỗi tuần
Cuối mỗi tuần, dành năm phút trả lời các câu dưới. Không phải bài kiểm tra bệnh, chỉ là cách nhìn xu hướng qua nhiều tuần.
| Câu hỏi | Nghiêng về chịu được | Nghiêng về bào mòn |
|---|---|---|
| Nghỉ một đêm, một ngày có hồi sức không? | Có, sáng ra thấy khá hơn | Không, mệt dồn từ tuần này sang tuần khác |
| Giấc ngủ thế nào? | Có đêm khó ngủ trước hạn chót, còn lại ổn | Khó ngủ hoặc tỉnh giữa đêm hầu hết các đêm |
| Còn muốn làm việc riêng cuối tuần không? | Còn, dù ít thời gian | Không, chỉ muốn nằm |
| Với người nhà thế nào? | Có lúc cáu nhưng nhận ra và làm lành | Cáu thường xuyên, hoặc không muốn nói chuyện |
| Thấy việc mình làm có ý nghĩa không? | Có, dù mệt | Thấy vô nghĩa, làm cho xong |
| Đã kéo dài bao lâu? | Vài tuần, có mốc kết thúc | Nhiều tháng, không thấy điểm dừng |
Nếu ba bốn tuần liền phần lớn câu trả lời rơi vào cột bên phải, đó là tín hiệu cần hạ tải, không phải cần cố hơn. Ghi lại kết quả mỗi tuần vào một trang sổ để thấy xu hướng, đừng dựa vào cảm giác của ngày tệ nhất.
Tuần đầu khi thấy mình đang ở phía bào mòn
Khi phiếu soát cho thấy mình nghiêng về bào mòn, tuần đầu làm những việc giữ nền này trước khi tính chuyện lớn:
- Giữ giờ ngủ trước mọi thứ. Đặt giờ tắt máy, kể cả khi việc chưa xong.
- Ăn đủ bữa. Người đang bị bào mòn thường không thấy đói, nên ăn theo giờ chứ không đợi đói.
- Viết ra toàn bộ việc đang giữ. Gạch những việc không ai đòi, đánh dấu việc gấp thật.
- Kể với một người. Một người thân, một người bạn, nói thật rằng mình đang quá sức.
- Hoãn mọi quyết định lớn. Nghỉ việc, chuyển nhà, vay tiền, đầu tư: để sau khi đã ngủ lại được.
Tuần đầu không nhằm giải quyết áp lực, chỉ nhằm chặn cho nó không lấn thêm. Người đang mệt hay muốn làm một việc thật lớn để thoát ngay, như nộp đơn nghỉ hay xin chuyển phòng giữa tuần tệ. Giữ nền trước một tuần thì những bước sau tính toán được tỉnh táo hơn nhiều.
Hạ tải theo ba mức trong 90 ngày
Không phải lúc nào cũng phải thay đổi lớn. Đi từ mức nhẹ, đo lại bằng phiếu soát, chưa đủ thì lên mức sau.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tháng 1: điều chỉnh của mình | Chọn ba việc chính mỗi sáng; nghỉ năm phút mỗi hai tiếng; giờ ngủ cố định | Phiếu soát có thêm câu nghiêng về chịu được | Giữ lại chỉ giờ ngủ và ba việc chính |
| Tháng 2: điều chỉnh với nơi làm | Báo trước tiến độ; xin rõ ưu tiên; đề xuất lùi hoặc chia một đầu việc | Có ít nhất một việc được bớt hoặc lùi | Nhờ người có kinh nghiệm cùng soạn lời đề xuất |
| Tháng 3: điều chỉnh lớn hơn | Tính các phương án: đổi vị trí, nghỉ phép dài, giảm giờ, chuyển bộ phận | Có ít nhất một phương án cụ thể và đã nói với người liên quan | Gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, không cố thêm một mình |
90 ngày là khung để thử từng mức, không phải lời hứa sẽ hết áp lực. Với một số công việc, áp lực là một phần của nghề, mục tiêu là đưa nó về mức chịu được, không phải về số không.
Câu nói với quản lý và người nhà
Với quản lý: "Ba tuần nay em làm quá giờ hầu hết các ngày mà việc vẫn tồn. Em muốn cùng anh xem lại ưu tiên, việc nào lùi được hoặc chia cho người khác được." Nói bằng số tuần, số việc, không nói "em mệt quá".
Khi quản lý bảo ai cũng như vậy: "Em hiểu cả nhóm đều bận. Em chỉ muốn chắc là mình đang dồn sức đúng chỗ anh cần nhất." Giữ câu chuyện ở chỗ hiệu quả, không tranh cãi ai mệt hơn.
Với vợ hoặc chồng: "Dạo này em đang quá sức. Em không cần anh giải quyết, chỉ cần anh biết, và mấy tuần tới anh đỡ em việc đón con." Nói rõ cần gì thì người nhà đỡ đúng chỗ.
Với chính mình, cuối mỗi tuần: Thay vì hỏi "tuần này mình làm được bao nhiêu", hỏi thêm "tuần này mình đã hồi sức được bao nhiêu". Câu hỏi thứ hai thường bị bỏ quên, mà nó mới quyết định mình đi được bao xa.
Với bạn bè rủ đi chơi: "Dạo này mình đang cạn sức, chưa đi xa được, cà phê gần nhà một tiếng thì được." Không cần từ chối hẳn, chỉ thu nhỏ lại.
Những cái bẫy khi cố chịu thêm
Người đang ở phía bào mòn hay chọn một trong vài cách chống đỡ tưởng là có ích. Cách thứ nhất là cày nhiều hơn để "xong cho rồi": làm thêm buổi tối, cuối tuần, nghĩ rằng hết việc thì hết áp lực. Nhưng việc trong nhiều nghề không bao giờ hết, và cày thêm chỉ lấy đi đúng phần thời gian hồi sức còn lại.
Cách thứ hai là xả bằng rượu bia, thuốc lá, ăn đêm, hay lướt điện thoại tới hai giờ sáng. Chúng cho cảm giác dễ chịu ngắn, rồi để lại giấc ngủ kém hơn và một ngày mai mệt hơn. Cách thứ ba là im lặng chịu, không kể với ai, vì sợ bị coi là yếu. Áp lực giữ kín một mình thường phình to nhanh hơn áp lực được nói ra.
Khi nhận ra mình đang ở một trong những cái bẫy đó, không cần bỏ hết ngay. Đổi một thói quen trước: ví dụ thay chai bia tối bằng mười phút đi bộ quanh khu nhà, hoặc đặt điện thoại ngoài phòng ngủ. Một thay đổi giữ được hai tuần có ích hơn năm thay đổi bỏ dở sau ba ngày.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Phiếu tự soát chỉ giúp nhìn xu hướng, không thay được đánh giá của người có chuyên môn. Nên đi khám hoặc tìm chuyên gia tâm lý khi: mất ngủ hầu hết các đêm kéo dài hơn vài tuần; bỏ ăn hoặc sụt cân rõ; không làm nổi những việc tối thiểu như tắm rửa, nấu ăn, đi chợ; phải dùng rượu bia để chịu đựng; đau đầu, đau ngực, hồi hộp kéo dài; buồn chán, mất hứng thú với mọi thứ nhiều tuần liền.
Có thể bắt đầu ở cơ sở y tế gần nhà để khám tổng quát, rồi được giới thiệu tới khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc tìm chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề. Nếu có lúc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Người thân cũng có thể là người nhận ra trước. Nếu vợ chồng, bạn thân nói nhiều lần rằng mình khác hẳn, hay cáu, hay im lặng, nên coi đó là một dấu hiệu đáng nghe và đi khám, thay vì cãi rằng mình vẫn ổn.
Tìm tới chuyên gia ở giai đoạn này không có nghĩa mình đã thua áp lực. Nhiều người đi khám sớm vì muốn có người ngoài cuộc giúp nhìn rõ đâu là giới hạn của mình, trước khi phải trả giá bằng sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Áp lực công việc có tốt không?
Áp lực vừa phải, có thời gian hồi và có mốc kết thúc thường giúp người ta tập trung, làm tốt hơn. Áp lực kéo dài không có lúc nghỉ, không có người đỡ thì dần bào mòn sức khoẻ và tinh thần.
Làm sao biết mình đang bị áp lực bào mòn?
Dấu hiệu chung là nghỉ rồi vẫn không hồi, giấc ngủ, bữa ăn và quan hệ với người nhà đi xuống, kéo dài nhiều tuần. Phiếu tự soát mỗi tuần giúp thấy xu hướng thay vì dựa vào cảm giác một ngày.
Đồng nghiệp làm nhiều hơn mà vẫn ổn, có phải mình yếu?
Không. Sức chịu của mỗi người còn phụ thuộc giấc ngủ, việc nhà, sức khoẻ, người đỡ, và mức kiểm soát với công việc. So với chính mình qua các tuần có ích hơn so với người khác.
Có nên nghỉ việc khi áp lực quá lớn?
Đó là quyết định lớn, nên đưa ra khi đã ngủ lại được và đã thử các mức hạ tải nhẹ hơn. Có những trường hợp thay đổi lớn là cần, nhưng nên tính bằng đầu óc tỉnh, không trong tuần tệ nhất.
Xin bớt việc có làm mình bị đánh giá thấp không?
Đề xuất cụ thể, có số liệu và có phương án thường được nhìn nhận là người biết sắp việc. Im lặng tới khi làm hỏng việc mới là điều dễ bị đánh giá thấp hơn.
Phiếu tự soát có thay được việc đi khám không?
Không. Phiếu chỉ giúp mình nhìn xu hướng. Khi có dấu hiệu kéo dài như mất ngủ, bỏ ăn, không làm nổi việc tối thiểu, cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.