Khi áp lực công việc đã kéo dài hơn một năm và những điều chỉnh nhỏ (giờ ngủ, nhịp nghỉ, nói chuyện với quản lý) không còn giúp được, đó là lúc cần tính một thay đổi lớn. Thay đổi lớn không chỉ có nghỉ việc: còn có đổi vị trí, nghỉ phép dài, giảm giờ, đổi ca. Điều quan trọng là chuẩn bị 90 ngày trước khi quyết, và quyết khi đầu óc đã đủ nghỉ ngơi.
Nhiều người ở trong một công việc nặng nề nhiều năm vì không biết khi nào là "đủ". Họ sợ nếu dừng là bỏ cuộc, nếu ở lại là tự hành hạ. Có người lại quyết vội trong một tuần tệ, rồi hối tiếc. Bài này không khuyên ở hay đi, vì đó là quyết định riêng của mỗi người và mỗi nhà. Bài đi qua những dấu hiệu cho thấy đã tới lúc tính chuyện lớn, các hướng thay đổi, việc giữ nền trong lúc cân nhắc, kế hoạch 90 ngày chuẩn bị, câu nói với gia đình và nơi làm, những bẫy khi quyết định, và khi nào cần gặp chuyên gia.
Áp lực kéo dài một năm khác áp lực một mùa ở chỗ nào
Áp lực một mùa có ngày kết thúc, nên dù mệt người ta vẫn nhìn thấy điểm dừng. Áp lực kéo dài hơn một năm thì khác: không còn điểm dừng để mong, và cơ thể không còn những giai đoạn hạ xuống để hồi. Lúc đầu là mệt, sau đó là quen với mệt, rồi tới lúc không nhớ cảm giác khoẻ khoắn là thế nào.
Những dấu hiệu hay gặp ở người đã gồng lâu: nghỉ phép cả tuần mà đi làm lại ngày đầu đã thấy kiệt; tối Chủ nhật bắt đầu thấy nặng ngực; không nhớ lần cuối mình thấy vui với việc là khi nào; sức khoẻ có những vấn đề âm ỉ không dứt. Đây là phản ứng thường gặp khi căng thẳng kéo dài quá lâu, không phải mình yếu đuối.
Hoàn cảnh mỗi người kéo theo áp lực khác nhau. Người là trụ cột duy nhất thấy mình không có quyền dừng. Người đã làm một nghề hai mươi năm thấy khó hình dung mình ở chỗ khác. Người trẻ mới đi làm vài năm lại sợ thay đổi sớm bị coi là thiếu kiên trì. Những nỗi sợ ấy đều có lý, và chúng cần được đặt lên bàn cùng với cái mệt, không phải bị gạt đi.
Điều đáng lưu ý là người gồng lâu thường đánh giá thấp mức mệt của mình, vì đã quen với nó. Người ngoài, như vợ chồng, bạn thân, hay thấy rõ trước: "dạo này anh khác quá". Lời nhận xét ấy đáng được nghe.
Dấu hiệu đã đến lúc tính chuyện lớn
Không có một mốc chung cho mọi người, nhưng những dấu hiệu dưới đây, nếu đi cùng nhau và kéo dài, cho thấy điều chỉnh nhỏ không còn đủ:
- Đã thử giữ giờ ngủ, nhịp nghỉ, đề xuất bớt việc với quản lý, mà sau vài tháng vẫn không khá hơn.
- Nghỉ phép dài cũng không hồi sức, hoặc hồi được rồi mất ngay trong tuần đầu đi làm lại.
- Sức khoẻ đi xuống rõ, bác sĩ khuyên giảm căng thẳng hoặc đổi giờ giấc.
- Người thân lên tiếng nhiều lần rằng mình đã thay đổi theo hướng đáng lo.
- Công việc đòi hỏi những điều trái với giá trị của mình, hoặc mình bị đối xử tệ lặp lại.
- Đã lâu không còn thấy mình học được gì, chỉ còn chạy cho xong.
Có một hai dấu hiệu chưa hẳn là phải thay đổi lớn. Có nhiều dấu hiệu cùng lúc và kéo dài thì nên ngồi lại tính một cách nghiêm túc, thay vì tiếp tục đợi nó tự hết.
Thay đổi lớn có nhiều hướng, không chỉ nghỉ việc
Đổi vị trí trong cùng nơi làm: Chuyển bộ phận, đổi mảng việc, từ vị trí đối mặt khách sang vị trí phía sau. Giữ được thu nhập, mối quan hệ, nhưng thay được kiểu áp lực.
Nghỉ phép dài hoặc nghỉ không lương một thời gian: Cho cơ thể một khoảng hồi đủ dài để nhìn lại. Cần tính trước tiền tối thiểu cho thời gian ấy và hỏi rõ quy định của nơi làm.
Giảm giờ, đổi ca, làm bán thời gian: Phù hợp khi áp lực đến từ khối lượng hơn là từ bản chất công việc. Thu nhập giảm nên phải tính các khoản thiết yếu trước.
Đổi chỗ làm cùng nghề: Khi vấn đề nằm ở môi trường, cách quản lý, chứ không ở nghề. Cần chuẩn bị hồ sơ, tìm hiểu kỹ nơi mới.
Đổi nghề: Là thay đổi lớn nhất, cần thời gian học, chấp nhận khởi đầu thấp hơn. Nên có kế hoạch nhiều tháng, không quyết trong một đêm.
Kế hoạch 90 ngày chuẩn bị trước khi quyết
Dù chọn hướng nào, 90 ngày chuẩn bị giúp quyết định đứng vững hơn. Trong lúc đó vẫn giữ nhịp ngủ, ăn, nghỉ như bình thường.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Tháng 1: giữ nền và nhìn rõ | Giữ giờ ngủ; mỗi tối ghi một dòng hôm nay việc gì làm mình nặng nhất | Sau bốn tuần thấy rõ áp lực đến từ đâu: khối lượng, con người hay bản chất việc | Hạ xuống chỉ giữ giờ ngủ, ghi chép hai lần mỗi tuần |
| Tháng 2: tính tiền và hỏi thông tin | Liệt kê khoản thiết yếu; mỗi tuần hỏi một người về một hướng thay đổi (nhân sự, người cùng nghề, người đã đổi nghề) | Biết số tháng tiền tối thiểu mình đang có và các hướng khả thi | Hỏi qua tin nhắn thay vì gặp, nhưng giữ đều |
| Tháng 3: thử nhỏ và bàn với nhà | Thử một bước nhỏ của hướng đã chọn (xin chuyển thử, học một khoá ngắn, nghỉ phép vài ngày); một buổi nói chuyện nghiêm túc với người nhà | Có một phương án cụ thể, có ngày, có tiền, có người nhà đồng thuận | Lùi mốc quyết thêm một tháng, không quyết vội |
| Sau 90 ngày | Quyết, hoặc quyết là chưa thay đổi và đặt mốc xem lại sau ba tháng | Quyết định đưa ra khi đã ngủ đủ, không trong tuần tệ | Gặp chuyên gia tâm lý để có người ngoài cuộc cùng nhìn |
Tiền tối thiểu ở đây là các khoản thiết yếu như nhà, ăn, học phí con, đi lại; tạm hoãn những khoản hoãn được. Không vay để có khoản dự phòng, không đầu tư vội mong có thu nhập thay thế. Nếu có ý định nghỉ, tìm hiểu nguyên lý trợ cấp thất nghiệp ở cơ quan bảo hiểm xã hội trước.
Nói với gia đình và nơi làm
Với vợ hoặc chồng: "Một năm nay em thấy mình cạn dần. Em chưa quyết gì, nhưng em muốn ba tháng tới cùng anh tính các hướng, kể cả chuyện tiền." Rủ cùng tính, không đưa ra quyết định đã xong.
Với cha mẹ hay lo: Không cần kể khi chưa quyết. Khi đã có phương án, nói ngắn gọn kèm kế hoạch: "Con chuyển sang bộ phận khác, lương thấp hơn một chút, nhưng con tính rồi, đủ."
Với quản lý, khi muốn đổi vị trí: "Em đã làm mảng này nhiều năm và thấy mình cần thay đổi để làm tốt lâu dài. Em muốn hỏi khả năng chuyển sang mảng khác trong công ty." Nói về hướng tới, không chỉ về cái mệt.
Khi xin nghỉ dài: Hỏi phòng nhân sự quy định, chuẩn bị bàn giao rõ, đề xuất thời điểm ít ảnh hưởng nhất. Chi tiết về quyền nghỉ hỏi nhân sự hoặc luật sư.
Những tuần đầu sau khi đã quyết
Dù quyết đổi hay quyết chưa đổi, những tuần đầu sau đó thường lẫn lộn: nhẹ nhõm, lo, có khi tiếc. Đó là phản ứng thường gặp của bất cứ ai vừa đưa ra một quyết định lớn. Giữ nhịp ngủ, ăn như trong 90 ngày chuẩn bị, đừng cùng lúc thay đổi thêm những chuyện lớn khác như chuyển nhà hay mua sắm lớn.
Nếu đã chuyển vị trí hay chuyển chỗ làm, đặt sẵn từ đầu những thói quen mình học được trong năm vất vả: giờ kết thúc mặc định, nói sớm khi quá tải, một buổi trong tuần cho nhà. Ở chỗ mới, người ta dễ muốn chứng tỏ bằng cách nhận hết việc, và vòng cũ có thể lặp lại.
Nếu quyết là chưa thay đổi, ghi rõ lý do và mốc xem lại sau ba tháng. Quyết ở lại có tính toán khác hẳn với ở lại vì không dám nghĩ, và việc có mốc xem lại giúp mình không trôi trở về cảnh gồng vô thời hạn.
Những cái bẫy khi quyết định và khi nào gặp chuyên gia
Bẫy lớn nhất là quyết trong tuần tệ nhất: sau một buổi họp nặng nề, viết đơn nghỉ lúc nửa đêm. Quyết định ấy có thể đúng, nhưng thường thiếu chuẩn bị về tiền và về bước tiếp theo. Bẫy thứ hai là ngược lại: chờ "thời điểm hoàn hảo" mãi không đến, trong khi sức khoẻ đi xuống. Bẫy thứ ba là vay tiền để mở việc riêng ngay khi rời việc cũ, với hy vọng thoát ra nhanh: đây là cách dễ biến áp lực công việc thành áp lực nợ. Bẫy thứ tư là tưởng thay đổi chỗ làm sẽ giải quyết mọi thứ, trong khi một phần áp lực đến từ thói quen làm việc của mình, sang chỗ mới vẫn mang theo.
Trong lúc cân nhắc, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu: mất ngủ kéo dài nhiều tuần; bỏ ăn, sụt cân; không làm nổi những việc tối thiểu; cần rượu bia để chịu; buồn, mất hứng thú kéo dài; đau người không rõ nguyên nhân. Có thể bắt đầu ở cơ sở y tế gần nhà, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Nếu có lúc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Gặp chuyên gia trước một quyết định lớn cũng có ích ngay cả khi không có dấu hiệu nặng: một người ngoài cuộc giúp tách cái mệt khỏi lý do thật, để quyết định là của mình chứ không phải của cơn kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Áp lực công việc bao lâu thì nên tính thay đổi?
Không có mốc chung. Điều đáng để ý là đã thử các điều chỉnh nhỏ trong vài tháng mà không khá hơn, nghỉ phép cũng không hồi, và sức khoẻ hay người thân bắt đầu báo động.
Thay đổi lớn có nhất thiết là nghỉ việc không?
Không. Có thể đổi vị trí, đổi bộ phận, giảm giờ, đổi ca, nghỉ phép dài, đổi chỗ làm cùng nghề. Nghỉ việc hay đổi nghề chỉ là một trong các hướng.
Có nên nghỉ việc trước rồi mới tính tiếp không?
Tuỳ hoàn cảnh tài chính và sức khoẻ. Nhiều người chuẩn bị tiền tối thiểu và bước tiếp theo trước khi rời đi. Nếu sức khoẻ buộc phải dừng ngay, nên bàn với bác sĩ và gia đình về tiền sinh hoạt.
Chuẩn bị bao nhiêu tiền trước khi thay đổi?
Tuỳ chi tiêu thiết yếu của mỗi nhà. Liệt kê các khoản thiết yếu và các khoản hoãn được, rồi tính xem tiền đang có trang trải được bao nhiêu tháng. Không vay để có khoản này.
Người nhà không đồng ý thay đổi thì sao?
Mời người nhà cùng tính từ đầu, cho họ thấy số liệu về tiền và sức khoẻ. Thường người nhà phản đối vì lo, khi thấy có kế hoạch họ sẽ bớt lo.
Đổi chỗ làm rồi vẫn áp lực thì sao?
Một phần áp lực có thể đến từ thói quen làm việc của mình, như nhận hết việc, không nói khi quá tải. Mang theo những bài học ấy sang chỗ mới và giữ nhịp nghỉ ngay từ đầu.