Khi bác sĩ đã nói rõ rằng một phần sức lực hoặc khả năng vận động sẽ không trở lại như trước, việc giúp nhất là sắp lại nhịp ngày theo sức mới thay vì theo sức cũ, giữ những việc mình quý nhưng làm theo cách khác, và thôi đo mỗi ngày bằng thước của con người trước biến cố. Đây không phải là bỏ cuộc. Đây là xây một đời sống vừa với cơ thể đang có.
Giai đoạn này khó vì không có một mốc "khỏi" để chờ. Người từng chạy bộ mỗi sáng giờ đi bộ cũng phải nghỉ, người từng mang vác giỏi giờ phải nhờ người khác, người từng thức khuya làm việc giờ cứ chín giờ tối là cạn sức. Bài nói về những gì hay diễn ra trong người, những việc cần làm trong tuần đầu sau khi nghe tin, khung 90 ngày sắp lại nhịp, cách nói với người quanh mình, ngày khó, và khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Bài nói phần tinh thần và nhịp sống; phần y khoa và tập phục hồi theo bác sĩ điều trị.
Vì sao giới hạn mới làm người ta hụt hẫng hơn cả lúc đau
Lúc còn điều trị, người ta có một đích đến: khỏi bệnh, lành vết thương. Khi nghe rằng một phần sẽ không trở lại, đích đến ấy biến mất. Nhiều người kể rằng họ thấy trống rỗng, bực bội vô cớ, hay so mình với chính mình của năm trước, hoặc tránh gặp bạn bè vì không muốn bị thấy khác đi.
Phản ứng này rất hay gặp. Cơ thể không chỉ là công cụ, nó gắn với vai trò và niềm vui: người cha cõng con đi chơi, người thợ tự hào đôi tay, người phụ nữ quán xuyến cả nhà. Mất một phần sức là mất một phần những vai trò ấy, và người ta cần thời gian để tìm cách giữ vai trò theo kiểu khác.
Có một điều nên biết: hụt hẫng vì giới hạn mới thường đến theo đợt, không đi một lần là hết. Một dịp cưới hỏi phải ngồi một chỗ, một lần không leo được cầu thang lên nhà người quen, có thể làm nỗi buồn quay lại. Đó không phải là lùi lại từ đầu. Đó là một phần của việc làm quen.
Tuần đầu sau khi biết rõ giới hạn của mình
Tuần đầu không cần chấp nhận gì cả. Chỉ cần giữ nền và làm rõ thông tin:
- Hỏi bác sĩ cho thật cụ thể. Những việc nào được làm, việc nào không, việc nào làm được nếu có hỗ trợ; giới hạn này có thay đổi theo thời gian không; khi nào khám lại. Ghi ra giấy, nhờ người thân đi cùng nghe.
- Giữ giờ ngủ, giờ ăn như cũ. Tuần nhận tin thường là tuần ngủ kém. Giữ giờ dậy và các bữa ăn giúp cơ thể có điểm tựa.
- Kể cho một người. Một người hiểu chuyện, không vội khuyên. Kể đúng những gì bác sĩ nói và điều mình đang sợ nhất.
- Rà những việc phải đổi ngay. Đi làm bằng phương tiện gì, ai đưa đón con, việc nhà nặng nào phải giao lại. Chỉ đổi những thứ bắt buộc, còn lại để sau.
- Chưa quyết những chuyện lớn. Nghỉ việc, chuyển nhà, bán xe, bỏ hẳn một thú vui. Ghi chúng ra một danh sách "bàn sau một tháng".
Nếu giới hạn ảnh hưởng tới công việc, hỏi bộ phận nhân sự về khả năng điều chỉnh vị trí, giờ làm. Quyền lợi bảo hiểm, trợ cấp nếu có thì hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc UBND xã/phường nơi cư trú.
Khung 90 ngày sắp lại nhịp sống
Ba tháng là khung để thử và chỉnh, không phải hạn để "quen hẳn". Có người cần lâu hơn, và điều đó bình thường.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 đến 30 | Ghi mỗi tối: hôm nay làm được gì, lúc nào cạn sức, việc gì làm đau; giữ bài tập bác sĩ dặn | Biết được giờ nào trong ngày mình khoẻ nhất | Bớt ghi chép, chỉ giữ bài tập và giờ ngủ |
| Ngày 31 đến 60 | Dời việc khó nhất vào giờ khoẻ nhất; thử làm một việc yêu thích theo cách mới mỗi tuần | Có một hoạt động mới mình thấy vui khi làm | Chọn hoạt động nhẹ hơn, làm cùng người khác |
| Ngày 61 đến 90 | Bàn danh sách "bàn sau một tháng" với gia đình; nhận lại một vai trò trong nhà theo cách hợp sức mới | Có quyết định viết ra, cả nhà hiểu | Lùi quyết định thêm một tháng, hỏi thêm người hiểu chuyện |
Cách làm việc yêu thích theo kiểu khác thường cụ thể hơn ta nghĩ. Người từng chạy bộ chuyển sang đạp xe chậm hoặc bơi theo lời bác sĩ. Người từng nấu cả mâm cỗ chuyển sang nấu một hai món chính, ngồi ghế cao trong bếp, để con cháu làm phần đứng lâu. Người từng làm vườn chuyển sang trồng cây trong chậu đặt trên bàn cao. Niềm vui không mất hẳn; nó đổi hình dạng.
Nói với người quanh mình về giới hạn mới
Với gia đình, nói thẳng việc làm được và chưa làm được. "Bác sĩ dặn bố không mang vác quá nặng nữa. Bố vẫn đưa đón con được, vẫn nấu cơm được, còn chuyển đồ, sửa mái thì từ giờ nhờ con hoặc thuê người." Nói cụ thể giúp mọi người khỏi đoán và khỏi làm thay quá mức.
Khi người nhà làm thay quá nhiều. "Mẹ biết mọi người thương mẹ. Nhưng việc này mẹ làm được, để mẹ làm, mẹ cần thấy mình còn có ích." Được làm phần mình là một nhu cầu thật, không phải sĩ diện.
Với bạn bè rủ đi những việc không còn hợp. "Đi phượt núi thì mình xin kiếu, nhưng đi cà phê, đi câu cá thì cứ gọi mình." Đề nghị một cách khác giúp giữ bạn mà không phải giải thích dài.
Với người lạ hỏi vì sao đi chậm, đi gậy. "Chân mình yếu sau một đợt ốm, đi chậm chút thôi." Một câu ngắn là đủ, không cần kể bệnh, không cần xin lỗi vì đi chậm.
Với chỗ làm. "Sau đợt điều trị, em không còn làm được ca đứng tám tiếng. Em đề xuất chuyển sang khâu kiểm tra hoặc hướng dẫn người mới, em vẫn giữ được chất lượng ở phần đó."
Những ngày khó và cái bẫy hay gặp
Ngày khó thường đến bất ngờ: một tấm ảnh cũ, một lần thấy người khác làm dễ dàng việc mình từng làm. Những ngày như vậy, cho phép mình buồn một lúc, rồi làm một việc nhỏ trong tầm tay: tưới cây, gọi cho một người bạn, nấu một món quen. Không cần ép mình phải tích cực, chỉ cần không để cả ngày trôi trong một góc.
Bẫy thứ nhất là cố sống như cũ để chứng minh mình không khác: vẫn mang vác, vẫn thức khuya, rồi đau lại, mệt lại, và thất vọng gấp đôi. Bẫy thứ hai là ngược lại, bỏ hết mọi thứ mình còn làm được vì "đằng nào cũng không như xưa". Cả hai đều làm thu hẹp đời sống hơn mức giới hạn thật sự đòi hỏi.
Bẫy thứ ba là tìm đến những lời hứa chữa khỏi hoàn toàn từ người lạ, mua sản phẩm quảng cáo thần kỳ, bỏ phác đồ của bác sĩ. Thắc mắc nào cũng nên mang đến bác sĩ điều trị. Bẫy thứ tư là dựa vào rượu bia mỗi tối để quên cảm giác hụt hẫng.
Khác nhau theo tuổi và vai trò trong nhà
Người trẻ, chưa lập gia đình. Nỗi lo lớn thường là tương lai: nghề nghiệp, chuyện yêu đương, bạn bè có còn coi mình như trước. Dồn sức vào những gì còn trong tầm tay, như học thêm một kỹ năng hợp với sức mới, và tìm những người cùng cảnh đi trước một đoạn để thấy các con đường có thật, không phải trong tưởng tượng.
Người trung niên đang là trụ cột. Áp lực nằm ở tiền và vai trò. Ngồi với người bạn đời chia lại việc nhà, việc kiếm tiền theo sức mới, viết ra giấy. Nhiều người thấy nhẹ khi vai trò được định nghĩa lại rõ ràng, thay vì cứ cố gánh như cũ rồi gục.
Người lớn tuổi. Giới hạn mới dễ khiến người lớn tuổi thu mình, ngại làm phiền con cháu. Giữ những cuộc gặp cố định với bạn bè cùng tuổi, giữ một việc nhỏ có trách nhiệm trong nhà như trông cháu một buổi, chăm chậu cây, giữ sổ chi tiêu. Con cháu nên hỏi ông bà muốn tự làm việc gì, thay vì làm thay tất cả.
Người sống một mình. Sắp lại nhà cho vừa sức: đồ hay dùng để ở tầm tay, bớt đồ phải trèo cao, cúi thấp. Nhờ một người quen ghé qua đều đặn và để chìa khoá dự phòng cho người tin cậy.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Buồn và hụt hẫng khi làm quen với giới hạn mới là chuyện hay gặp. Nên tìm người có chuyên môn khi:
- Buồn chán, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, không còn muốn làm cả những việc vẫn làm được.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, bỏ ăn, sụt cân không do bệnh.
- Tránh gặp mọi người, ở lì trong nhà dù sức cho phép ra ngoài.
- Uống rượu bia ngày càng nhiều để chịu đựng.
- Thấy mình là gánh nặng cho người nhà kéo dài, không gì làm vơi được.
Hỏi bác sĩ điều trị giới thiệu chuyên gia tâm lý, hoặc tìm khoa tâm lý, tâm thần ở bệnh viện, chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Một số bệnh viện và tổ chức có nhóm hỗ trợ cho người cùng cảnh, nơi bạn gặp những người đã đi trước một đoạn. Nếu có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân hay không muốn sống, hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chấp nhận cơ thể không còn như trước sau tai nạn?
Thường không phải một lần là chấp nhận được. Sắp lại nhịp ngày theo sức mới, giữ việc mình quý theo cách khác, và cho phép mình buồn theo đợt. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Có nên bỏ hẳn sở thích cũ khi sức không còn cho phép?
Không nhất thiết. Hỏi bác sĩ phần nào còn làm được, rồi thử làm theo cách khác: nhẹ hơn, ngắn hơn, có người cùng làm. Niềm vui thường giữ được nếu chịu thay đổi hình thức.
Người nhà làm thay mọi việc khiến mình thấy vô dụng thì nói sao?
Cảm ơn sự quan tâm, rồi nói rõ việc nào mình làm được và muốn tự làm. Nhu cầu thấy mình có ích là thật, người nhà sẽ hiểu khi bạn nói cụ thể.
Giới hạn mới ảnh hưởng công việc thì nên làm gì?
Hỏi bác sĩ về những việc không nên làm, rồi bàn với bộ phận nhân sự khả năng điều chỉnh vị trí, giờ làm. Chưa vội nghỉ việc trong tháng đầu sau khi biết tin.
Có nên thử các phương pháp chữa khỏi hoàn toàn quảng cáo trên mạng không?
Mang mọi thắc mắc đến bác sĩ điều trị trước khi thử. Những lời hứa chữa khỏi hoàn toàn từ người lạ thường tốn tiền và có thể làm bạn bỏ dở phác đồ đang theo.
Khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý khi sống với giới hạn mới?
Khi buồn chán, mất ngủ, bỏ ăn, tránh gặp người kéo dài nhiều tuần, hoặc phải dùng rượu bia để chịu đựng. Hỏi bác sĩ điều trị giới thiệu khoa tâm lý của bệnh viện.