Khi đã bỏ dở đại học, dù tự thôi hay bị buộc thôi học, ba tháng đầu nên dành cho bốn việc: giữ đủ giấy tờ học tập, nói thật với bố mẹ, lo chỗ ở và tiền tối thiểu, rồi dựng một nhịp ngày có việc làm và có buổi tìm hiểu hướng mới. Chưa cần biết ngay mình sẽ làm nghề gì. Cần nhất là không trôi vào những tháng ngủ ngày, giấu nhà, sống bằng vay mượn.
Hoàn cảnh này khó vì thường đi kèm một bí mật: nhiều bạn đã nghỉ học vài tháng trước khi gia đình biết. Bài đi qua những gì đang xảy ra trong người, việc của hai tuần đầu, khung 90 ngày theo giai đoạn, cách mở lời với bố mẹ, những ngày tuột dốc, và lúc nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Câu hỏi có nên nghỉ hay không thì đã qua; bài này dành cho người đã ở phía sau quyết định đó.
Vì sao người vừa bỏ học hay ngủ ngày và tránh mặt mọi người
Một người vừa thôi học thường kể lại cùng một vòng: thức khuya, ngủ đến chiều, ăn qua loa, điện thoại để im lặng vì sợ bố mẹ gọi. Ra đường thì ngại gặp người quen, ở phòng thì thấy bức bối. Đây là phản ứng hay gặp khi một người mất cùng lúc ba thứ: lịch sinh hoạt do trường đặt ra, nhóm bạn gặp hằng ngày, và câu trả lời quen thuộc cho câu hỏi "đang làm gì".
Nếu đã giấu gia đình một thời gian, gánh nặng còn lớn hơn. Mỗi cuộc gọi về nhà là một lần phải diễn, và việc diễn kéo dài làm người ta kiệt sức hơn chính chuyện bỏ học. Nhiều bạn mô tả cảm giác nhẹ hẳn đi sau khi nói ra, dù cuộc nói chuyện có căng.
Hiểu như vậy để thấy rằng phần lớn sự uể oải đến từ việc không có khung, không phải từ việc bạn kém cỏi. Khung có thể dựng lại bằng những việc rất đời thường: giờ dậy, một ca làm, một buổi đi tìm hiểu nghề, một bữa cơm với người quen. Đó là trọng tâm của ba tháng đầu.
Hai tuần đầu: những việc không được để trễ
Hai tuần đầu dành cho giấy tờ, tiền và một người biết chuyện. Gợi ý thứ tự:
- Xin đủ giấy tờ học tập. Bảng điểm các học kỳ đã học, quyết định thôi học hoặc bảo lưu, giấy xác nhận số tín chỉ đã tích luỹ. Sau này học lại, chuyển trường hay học liên thông đều có thể cần.
- Hỏi rõ phòng đào tạo về đường quay lại. Có được bảo lưu không, bảo lưu tối đa bao lâu, nếu học lại thì phải thi lại hay xét tuyển. Ghi ra giấy, hỏi kỹ dù chưa định quay lại.
- Xử lý các khoản đang treo. Học phí còn nợ, tiền ký túc xá, khoản vay sinh viên nếu có. Hỏi phòng tài chính của trường và ngân hàng về lịch trả, xin giãn nếu cần, không vay thêm để lấp.
- Tính chỗ ở. Ở lại phòng trọ thành phố, về quê, hay ở nhờ người thân. Mỗi phương án viết ra tiền mỗi tháng và mình sẽ làm gì ở đó.
- Chọn một người biết chuyện ngay tuần này. Anh chị, cô chú, một người bạn lớn tuổi hơn. Người này giúp bạn chuẩn bị cuộc nói chuyện với bố mẹ.
Việc hoãn được: chọn nghề, đăng ký khoá học mới, quyết định có thi lại đại học không. Việc bỏ hẳn: mượn tiền bạn bè để duy trì lối sống cũ, nhận tiền học phí của bố mẹ trong khi đã không còn đi học.
Nói với bố mẹ: chuẩn bị và câu mở lời
Chọn lúc và chỗ. Về nhà nói trực tiếp nếu được, tránh nói qua tin nhắn. Chọn lúc không có khách, không vội đi đâu. Có thể nhờ người biết chuyện ngồi cùng.
Mở lời bằng sự thật, không vòng vo. "Con có chuyện quan trọng cần nói. Con đã thôi học từ học kỳ trước. Con xin lỗi vì đã giấu bố mẹ mấy tháng nay." Nói sự thật trước, giải thích sau.
Mang theo kế hoạch ba tháng. "Con đã xin đủ bảng điểm, hỏi trường đường quay lại. Ba tháng tới con đi làm ở chỗ này, mỗi tuần con dành hai buổi tìm hiểu nghề, cuối mỗi tháng con báo bố mẹ." Một kế hoạch cụ thể giúp bố mẹ có chỗ để bám.
Khi bố mẹ nổi giận. Nghe hết, không cãi từng câu. "Con hiểu bố mẹ giận. Con không mong bố mẹ đồng ý ngay. Mình nói tiếp vào cuối tuần được không ạ." Cơn giận đầu thường dịu đi sau vài ngày.
Khi bị hỏi chuyện tiền. Nói rõ khoản nợ trường còn bao nhiêu, mình định tự trả thế nào. Không hứa những con số mình không chắc kiếm được.
Khung 90 ngày theo giai đoạn
Ba giai đoạn, mỗi giai đoạn vài việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Đây là khung để có nhịp, không phải lời hứa tìm được hướng đi trong ba tháng.
| Giai đoạn | Việc nhỏ mỗi ngày | Dấu hiệu đang đi đúng | Nếu trượt thì |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 đến 30 | Dậy cùng một giờ, đi làm một ca có lịch cố định, ăn ba bữa, ghi một dòng chi tiêu | Đi làm đủ ca, không nợ thêm ai | Giữ ca làm, các việc khác bỏ tạm vài ngày |
| Ngày 31 đến 60 | Thêm hai buổi mỗi tuần tìm hiểu nghề: hỏi chuyện người đang làm, xem lớp học nghề, làm thử một buổi | Có ba đến năm hướng được viết ra, mỗi hướng có thông tin thật | Giảm còn một buổi mỗi tuần, không bỏ hẳn |
| Ngày 61 đến 90 | Chọn một hướng làm thử một tháng: học thử khoá ngắn, xin phụ việc đúng nghề, hoặc ôn để thi lại | Có một việc đang làm thử, có lịch, có người hướng dẫn | Lùi sang hướng thứ hai trong danh sách, giữ ca làm |
Ca làm thời gian đầu không cần đúng sở thích. Phục vụ quán, kho hàng, bán hàng, giao hàng đều được, miễn có giờ giấc, có người cùng ca và có tiền tự lo một phần chi tiêu. Điều đó giúp bạn bớt cảm giác ăn bám và có thêm dữ kiện về việc mình chịu được và không chịu được.
Những ngày tuột dốc và cái bẫy hay gặp
Sẽ có những tuần mọi thứ trượt: bỏ ca vì ngủ quên, không đi buổi tìm hiểu nghề đã hẹn, lại thức tới sáng. Khi đó chỉ lấy lại hai việc: giờ dậy và ca làm. Các việc còn lại đợi đến khi hai việc này đứng vững trở lại ba ngày liền.
Bẫy hay gặp nhất là sống bằng tiền vay. Vay bạn bè, vay qua ứng dụng trên điện thoại với lời mời "không cần giấy tờ" để trả tiền trọ, tiền ăn, rồi vay tiếp để trả khoản trước. Đó là một vòng rất khó thoát và thường kéo theo cả gia đình. Nếu tiền không đủ, nói với bố mẹ, về ở nhà một thời gian, hoặc chuyển sang chỗ trọ rẻ hơn.
Bẫy thứ hai là chơi điện tử, xem video thâu đêm để khỏi phải nghĩ. Bẫy thứ ba là nhận lời một "cơ hội kiếm tiền nhanh" nào đó qua mạng vì muốn chứng minh với nhà rằng không học vẫn thành công. Những quyết định có tiền lớn nên chờ đến khi đã ổn nhịp và hỏi ý người lớn hiểu chuyện.
Tự thôi, bị buộc thôi, ở trọ hay về quê: mỗi cảnh một điểm khác
Tự xin thôi học vì không hợp ngành. Bạn thường đã có một lý do rõ, chỉ thiếu hướng tiếp theo. Dùng giai đoạn hai để hỏi chuyện người làm trong ngành mình nghĩ là hợp hơn, và kiểm lại xem cái không hợp nằm ở ngành, ở trường hay ở cách học của mình.
Bị buộc thôi học vì kết quả học tập. Cảm giác xấu hổ thường nặng hơn, và dễ đi kèm tự trách. Việc thực tế là đọc kỹ quyết định, hỏi phòng đào tạo có đường học lại hay xét chuyển hệ không, rồi nhìn lại xem các học kỳ trước hỏng vì đâu: đi làm thêm quá nhiều, lệch giờ ngủ, hay mất phương hướng từ năm nhất.
Nghỉ vì nhà cần người đi làm. Ở đây không có gì phải giấu hay xấu hổ. Hỏi kỹ chuyện bảo lưu thay vì thôi hẳn, giữ lại bảng điểm, và đặt một mốc trong năm để xem lại khả năng học tiếp theo hình thức vừa học vừa làm.
Ở lại phòng trọ thành phố. Chi phí cao và dễ cô lập. Giữ một cuộc gọi về nhà cố định mỗi tuần, chọn ca làm có đồng nghiệp, chuyển chỗ trọ rẻ hơn nếu tiền không đủ ba tháng.
Về quê ở cùng bố mẹ. Có bữa ăn và chỗ ở, nhưng dễ va chạm và dễ bị hỏi han. Thoả thuận với bố mẹ về việc mình phụ trong nhà, giờ mình đi làm, và hẹn mỗi tháng một lần báo tiến độ để bớt những câu hỏi rải rác hằng ngày.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ
Chán nản, lạc hướng sau khi bỏ học là chuyện hay gặp. Nhưng nên tìm người có chuyên môn khi thấy những dấu hiệu sau kéo dài quá vài tuần:
- Ngủ li bì cả ngày hoặc thức trắng nhiều đêm, không lấy lại giờ dậy được dù đã cố.
- Bỏ bữa, sụt cân, hoặc không còn để ý tới việc tắm rửa, dọn phòng.
- Không ra khỏi phòng nhiều ngày, cắt liên lạc với mọi người.
- Dùng rượu bia, thuốc lá ngày càng nhiều để chịu đựng.
- Thấy mình vô giá trị kéo dài, không còn thiết làm gì.
Có thể bắt đầu từ cơ sở y tế gần chỗ ở, khoa tâm lý hoặc tâm thần bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ. Nhiều trường đại học vẫn nhận tư vấn cho sinh viên vừa thôi học, cứ hỏi phòng công tác sinh viên. Đi khám không có nghĩa là bạn yếu đuối hay có bệnh nặng. Nó chỉ là cách nhờ người có nghề nhìn giúp khi những việc tự làm chưa đủ.
Nếu đã có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân bạn tin nhất, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi 115 nếu thấy nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ học đại học rồi có quay lại học được không?
Tuỳ quy định từng trường và lý do thôi học. Hỏi phòng đào tạo về bảo lưu, học lại, chuyển trường và xin đủ bảng điểm, giấy xác nhận tín chỉ. Nhiều hướng như liên thông, văn bằng hai vẫn còn mở về sau.
Đã giấu bố mẹ mấy tháng thì nên nói thế nào?
Nói trực tiếp, nói sự thật trước rồi mới giải thích, xin lỗi vì đã giấu, và mang theo một kế hoạch ba tháng cụ thể. Có thể nhờ một người thân biết chuyện ngồi cùng cho cuộc nói chuyện bớt căng.
Còn nợ học phí khi thôi học thì làm sao?
Hỏi phòng tài chính của trường số tiền chính xác và cách trả, xin trả dần nếu cần. Với khoản vay sinh viên, hỏi ngân hàng về lịch trả. Không vay khoản mới để trả khoản cũ.
Không biết mình hợp nghề gì thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc hỏi chuyện người đang làm và làm thử ngắn ngày, không bắt đầu từ việc đóng học phí. Sau hai tháng có ba đến năm hướng có thông tin thật thì mới chọn một hướng để thử lâu hơn.
Có nên về quê ở một thời gian sau khi bỏ học không?
Nếu tiền trọ và tiền ăn ở thành phố đang đè nặng, về quê một thời gian để có chỗ ở, bữa ăn và người thân là lựa chọn hợp lý. Quan trọng là ở đâu cũng có giờ dậy và một việc để làm.
Khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý sau khi bỏ học?
Khi ngủ lệch, bỏ ăn, không ra khỏi phòng, cắt liên lạc kéo dài quá vài tuần, hoặc phải dùng rượu bia để chịu đựng. Bắt đầu từ cơ sở y tế hoặc khoa tâm lý bệnh viện gần chỗ ở.